Genityf

De genityf, faak de twadde namfal neamd, is in namfal dy't yn in protte talen brûkt wurdt om in relaasje fan besit, komôf, oarsprong of oare foarmen fan ôfhinklikens tusken twa haadwurden oan te jaan. It begryp komt fan it Latynske genitivus, dat ôflaat is fan genus ("ôfkomst", "slachte" of "soarte"). De genityf is ien fan 'e klassike namfallen en komt foar yn in grut tal Yndo-Jeropeeske talen, mar ek yn talen út oare taalfamyljes.

Yn it algemien jout de genityf oan dat in haadwurd yn in beskate relaasje stiet ta in oar haadwurd. De bekendste funksje is it oanjaan fan besit, sa as yn it Dútsk das Haus des Mannes ("it hûs fan de man"). De genityf kin lykwols ek komôf, famyljerelaasjes, eigenskippen, ynhâld, materiaal of diel-gehielrelaasjes útdrukke. Yn guon talen wurdt bygelyks "in glês wetter" werjûn mei "wetter" yn 'e genityf.

Yn 'e Latynske grammatika hie de genityf in grut tal funksjes. Njonken de gewoane besitsgenityf makke de tradisjonele grammatika ûnderskie tusken ûnder mear de subjektive genityf, dêr't it haadwurd yn 'e genityf de hanneljende persoan of saak oanjout, en de objektive genityf, dêr't it krekt giet om it objekt fan 'e hanneling. Fierders waarden ek de genityf fan kwaliteit, de partitive genityf en de genityf fan wearde ûnderskaat.

Ek yn it Aldgryksk hie de genityf in breed gebrûk. Njonken besit waard de namfal brûkt foar ûnder mear komôf, skieding, oarsaak, tiid en fergeliking. Yn it moderne Gryksk binne guon fan dy funksjes beholden, al binne oaren yn 'e rin fan 'e tiid oernommen troch ferhâldingswurden.

De âlde Germaanske talen hiene allegear in namfalsysteem mei ûnder oare in genityf. Yn it Aldfrysk, Aldingelsk en Aldheechdútsk wie dy namfal in gewoan ûnderdiel fan 'e grammatika. Letter binne de namfallen yn in grut part fan 'e Westgermaanske talen stadichoan ferdwûn. It moderne Dútsk hat de genityf foar in grut part beholden, hoewol't dy yn 'e sprektaal gauris ferfongen wurdt troch omskriuwings mei von. Yn it Yslânsk en it Faerøersk is de genityf noch altyd in folweardige namfal.

Yn it Ingelsk is de âlde genityf hast hielendal ferdwûn. Allinne de besitsfoarm op -'s, lykas yn the king's crown, wurdt meastal beskôge as in oerbliuwsel fan 'e oarspronklike genityf.

Yn 'e Slavyske talen is de genityf ien fan 'e meast brûkte namfallen. Yn talen lykas it Russysk, Poalsk, Tsjechysk en Servysk wurdt de genityf net inkeld brûkt foar besit, mar ek nei tal fan tiidwurden, eigenskipswurden en ferhâldingswurden. Dêrnjonken wurdt de namfal yn guon fan dy talen brûkt om in diel fan in gehiel of in ûntkenning út te drukken.

Yn it Aldfrysk wie de genityf in fêst ûnderdiel fan it namfalsysteem. Sawol haadwurden as eigenskipswurden en foarnamwurden koene yn 'e genityf bûgd wurde. Yn 'e rin fan 'e Midsiuwen rekke it Fryske namfalsysteem lykwols yn it neigean. Tsjintwurdich wurdt besit yn it Westerlauwersk Frysk meast útdrukt mei it ferhâldingswurd fan, lykas yn it hûs fan de boer, of mei de besits-s, lykas yn Jans fyts. Fan 'e âlde genityf binne allinne noch spoaren werom te finen yn guon fêste útdrukkingen en famyljenammen.

Ek yn it Nederlânsk is de genityf as produktive namfal ferdwûn. Yn âldere teksten en yn formele of religieuze taal komme lykwols noch genityffoarmen foar, lykas des Heeren, der Nederlannen of de tand des tijds. Sokke foarmen wurde yn it hjoeddeiske taalgebrûk meast as argaysk beskôge.

Ut histoarysk eachpunt is de ûntwikkeling fan 'e genityf in foarbyld fan in algemiene taalferoaring dy't yn in protte Jeropeeske talen plakfûn hat. Wylst talen lykas it Dútsk, Yslânsk en de measte Slavyske talen har namfalsysteem foar in grut part beholden hawwe, binne yn it Frysk, Nederlânsk en Ingelsk de measte funksjes fan 'e genityf oernommen troch ferhâldingswurden, wurdfolchoarder of besitskonstruksjes.

Yn 'e moderne taalkunde wurdt de genityf net inkeld sjoen as in namfal, mar ek as in syntaktyske funksje dy't op ferskillende wizen útdrukt wurde kin. Dêrtroch wurdt de term ek tapast op talen dy't gjin klassyk namfalsysteem mear hawwe.

Sjoch ek

Boarnen

Greenberg, Joseph H. (1963), Universals of Language.
Haspelmath, Martin (2002), Understanding Morphology.
Ringe, Don (2006), From Proto-Indo-European to Proto-Germanic.
Tiersma, Pieter Meijes (1985), Frisian Reference Grammar.