Forfeda
| CineĂĄl | litir oghaim |
|---|---|
| Ball de | ogham |
Litreacha sa bhreis san aibĂtir oghaim is ea na Forfeda,[1] i dteannta leis an bunliosta le fiche litir. Cumadh iad i rĂ© na Sean-Ghaeilge, roinnt cĂ©adta tar Ă©is bhuaic an Oghaim. Is amhlaidh go seasaidĂs d'foghair a measadh a bhĂ ar iarraidh sa bhunaibĂtir, mar shampla Ă©(o), Ăł(i), Ăș(i), ch agus p.
Aicme Forfeda
[cuir in eagar | athraigh foinse]Cuireadh na forfeda is tĂĄbhachtaĂ ina n-aicme fĂ©in: Ăabhadh, Ăir, Uilleann, PĂn agus Eamhancholl.
Luach foghraĂochta
[cuir in eagar | athraigh foinse]Is iad a leanas luachanna foghraĂochta na bhforfid, a mbunluachanna agus iad a cumadh nĂos deireanaĂ â fĂ©ach thĂos.
| Ainm | Foghair | ||
|---|---|---|---|
| á | Ăabhadh | EA, K | EA |
| á | Ăir | Ă | OI |
| á | Uilleann | UI | UI |
| á | PĂn, IfĂn | P | IO |
| á | Eamhancholl | CH | AE |
SanasaĂocht
[cuir in eagar | athraigh foinse]| Ogham | Nua | Sean | DIL |
|---|---|---|---|
| á | Ăabhadh | Ăbad | Ă©bad |
| á | Ăr | Oir | oir, (? Ăłir) |
| á | Uilleann | Uillenn | 2 uillenn |
| á | IfĂn | IphĂn, PĂn | iphĂn, ifĂn |
| á | Eamhancholl | Emancholl | emoncholl |
- Is amhlaidh go bhfuil an t-ainm 'Ăabhadh' bunaithe ar Eadhadh (ogham) agus Iodhadh (ogham).
- TĂĄ an t-ainm Oir gar don fhocal Ăłr (gaolta le aurum na Laidine).
- Luann an t-ainm Uilleann, do chruth na litreach.
- Is Ă© is brĂ le hEamhancholl nĂĄ CĂșpla-C, ag lua do chruth na litreach, á
Briatharoghaim
[cuir in eagar | athraigh foinse]Is iad a leanas briatharoghaim na litreacha (nathanna meafaracha dhĂĄ-fhoclach nĂł kennings) sna lĂĄmhscrĂbhinnĂ Auraicept na n-Ăces, De DĂșilib Feda na Forfid agus An Leabhar Oghaim:
| Litir | Briatharoghaim | |
|---|---|---|
| Morainn mac MoĂn | Maic ind Ăc | |
| Ăabhadh[2] | snĂĄmchaĂn feda snĂĄmhchaoin feĂĄ/litreach |
cosc lobair cosc lobhair |
| Oir[3] | sruithem aicde[4] is sruithe/fiannaĂ ĂĄbhar |
lĂ crotha lĂ/loinnir crutha |
| Uilleann[5] | tĂșthmar[6] fid is cumha fiodh/crann |
cubat oll[7][8] banlĂĄmh mhĂłr |
| IfĂn | milsem fedo is milse feĂĄ |
amram blais is iontaĂ blais |
| Eamhaincholl[9] | lĂșad[10] sĂĄethaig och saothaigh |
mol[11] galraig crĂłnĂĄn galraigh |
CĂłras na gCrann
[cuir in eagar | athraigh foinse]Ă thaobh ainmneacha na bhforfid de, nĂl ann ach ceann amhĂĄin a d'fhĂ©adfadh bheith ina chrann nĂł tom (.i. pĂn). San Auraicept ĂĄmh, tugtar ainmneacha crann mar ghluais do cheithre litir:
- éabhadh: crithach (crann creathach)
- oir: feorus nĂł edind (feoras nĂł eidhneĂĄn)
- uilleann: edleand (féithleann)
- iphĂn: spĂnĂĄn nĂł ispĂn (spĂonĂĄn nĂł spĂon).
InscrĂbhinnĂ
[cuir in eagar | athraigh foinse]Seachas an chĂ©ad litir Ăabhadh, nĂ fheictear go minic na forfeda in inscrĂbhinnĂ Oghaim ortadocsacha. NĂ fheictear Ăir, Uilleann agus PĂn ach go hannamh, agus nĂ fheictear Eamhaincholl riamh.
ScrĂobhtaĂ Ăabhadh go minic le haghaidh an fhocail fhoirmle KOI ááá, leis an bhfoghar /k/ nĂł /x/. CiallaĂonn KOI 'Seo Ă©' nĂł a leithĂ©id, amhail is 'Hic iacit' as Laidin (McManus §5.3, 1991). Feictear Ă© ĂĄmh leis a luach gutha in inscrĂbhinnĂ ortadocsacha nĂos deireanaĂ.
TĂĄ na forfeda eile chomh gann sin sna hinscrĂbhinnĂ gur fiĂș Ă© iad go lĂ©ir a lĂ©iriĂș (uimhriĂș de rĂ©ir Macalister):
- Ăir. A dĂł.
- Cill Ă gCrĂłin, Co. ChiarraĂ (235)
- ááá ááááááááááááááááááááááááá á
- ANM MĂLEGĂMRID MACI VECUMEN
- Formaston, Aberdeenshire
- áááááááááááááááááá áááááááááááááááá á áááá
- MAQQĂ TALLUORRH NĂHHTV ROBBAC CĂNNEFF
- Cill Ă gCrĂłin, Co. ChiarraĂ (235)
- Uilleann. A haon.
- TĂr Ă Maoil, Co. ChiarraĂ (240)
- áááááááááááááááááááááááááááááá
- MOCURRETI MAQI VLISACESUICMIR
- TĂr Ă Maoil, Co. ChiarraĂ (240)
- PĂn. A dĂł, b'fhĂ©idir a trĂ.
- An ChĂșil Thoir, Dairbhre, Co. ChiarraĂ (231)
- ááááááááááááááááááá á
- LOGITTI MAQI ERPENN
- ScrĂobhadh an letter pĂn mar x-cruth in ionad x-faoi-dhĂł, is amhlaidh toisc gurbh deacair Ă© an cruth cruinn a .
- Crickowel, Breconshire, Breatain Bheag (327)
- áááááááááááááááááááááá áá
- TURPILI MOSAC TRALLONI
- ArĂs, scrĂobhadh x-cruth don litir.
- Margam, Glamorganshire, Breatain Bheag (409)
- áááááááá
- PAMPES
- TĂĄ cuid mhaith den inscrĂbhinn Oghaim scriosta, agus tĂĄ cuma rinn saighde ar an gcuid ar marthain. TĂĄ leagan as Laidin ina theannta ĂĄmh a dhearbhaĂonn an foghar.
- An ChĂșil Thoir, Dairbhre, Co. ChiarraĂ (231)
Forfeda eile
[cuir in eagar | athraigh foinse]Thar na cĂșig forfeda plĂ©ite thuas, tĂĄ cuid mhaith leaganacha eile ann, le fĂĄil idir lĂĄmhscrĂbhinnĂ agus inscrĂbhinnĂ "scolaĂ" (iar-6Ăș haois), ar a dtugtar le chĂ©ile "Forfeda". TĂ©ann siad siar go dtĂ rĂ©anna Sean-Ghaeilge, MeĂĄn-Ghaeilge nĂł fiĂș nua-aimseartha moch.
Peith
[cuir in eagar | athraigh foinse]Ăir nach scrĂobhtaĂ na forfeda aicmiĂșil ach go hannamh, d'Ă©iligh na hOghamaithe nĂos deireanaĂ (de bharr a "scĂ©imreachas" (McManus 1988:167)) gur ghuthaĂ iad na prĂomh-fhorfeda. B'Ă©igean dĂłibh ansin litir nua a chruthĂș don fhoghar [p], mar mhionathrĂș de [b], ar a taobh, ar a nglaoitear peith nĂł beith bhog.
LĂĄmhscrĂbhinnĂ
[cuir in eagar | athraigh foinse]I measc leaganacha an Oghaim among le fĂĄil in Auraicept na n-Ăces den 7Ăș-12Ăș haoiseanna, aithnĂtear thuilleadh litreacha mar fhorfeda (uia. 79, 80 agus 81).

Inscriptions
[cuir in eagar | athraigh foinse]Ar Chloch Bressay ar Inse Shealtainn (Celtic Inscribed Stones Project (CISP) BREAY/1[14]) feictear cĂșig forfid, trĂ dĂobh le feiceĂĄil ar leachtanna cuimhneachĂĄin eile na hAlban agus i lĂĄmhscrĂbhinnĂ Gaelacha araon, agus dhĂĄ cheann a fhaightear i mBressay amhĂĄin.
- dearadh "coinĂn-chluaise", a mheastar gur D-athraithe de chineĂĄl Ă©igin Ă©, is amhlaidh spirant glĂłrach.
- guta uillinne, is amhlaidh a A-athraithe.
- cros-haitseĂĄil ceithre-strĂoc. Feictear seo san Ogham agus siollabra as Bern den 8Ăș-9Ăș haois, faoi theideal lĂ©itĂ trĂĄth mar 'RR', ach moltar freisin gurSS' atĂĄ ann. TĂĄ sĂ© le fĂĄil i Leabhar Bhaile an MhĂłta, ui. 64.
- TĂĄ ceann desna litreacha ar leith dĂ©anta le cĂșig strĂoc tonnta claonta siar trasna na stoclĂne, I-athraithe b'fhĂ©idir.
- B'fhĂ©idir gur ceartĂșchĂĄn bhotĂșn snoĂodĂłireachta Ă© an litir ar leith eile, agus nĂ ceaptha mar fhorfid.
FoinsĂ
[cuir in eagar | athraigh foinse]- Kelly, Fergus, 'The Old Irish Tree-list' Celtica 11 (1976) ll. 122â3
- Macalister, Robert A.S. Corpus inscriptionum insularum celticarum. CĂ©ad clĂł. Baile Ătha Cliath: Oifig an tSolĂĄthair, 1945-1949. OCLC 71392234
- McManus, Damian. Ogam: Archaizing, Orthography and the Authenticity of the Manuscript Key to the Alphabet, Ăriu 37, 1988, ll. 1-31. Baile Ătha Cliath: Acadamh RĂoga na hĂireann. OCLC 56088345
- â, Irish letter-names and their kennings, Ăriu 39 (1988), ll. 127-168.
- â, A Guide to Ogam, Maigh Nuad, 1991. ISBNÂ 1-870684-17-6 OCLC 24181838
- Sims-Williams, P. The additional letters of the Ogam Alphabet, Cambridge Medieval Celtic Studies, 23, ll. 29-75 (1992).
Naisc sheachtracha
[cuir in eagar | athraigh foinse]- The Ogam Scales from the Book of Ballymote, le B. Fell
TagairtĂ
[cuir in eagar | athraigh foinse]- â forfid, fid ar eDIL; fĂ©ach fosta taebomna
- â Ă©bad ar eDIL
- â Ăłir (?Ăłir) ar eDIL
- â 2 aicde
- â 2 uillenn ar eDIL
- â tĂștmar, cumha, ar eDIL
- â 1 cubat
- â cubat n-oll .i. uilleann .i. edlenn
- â emoncholl ar eDIL
- â lĂșad (b), plĂ©, ar eDIL
- â 2 mol, crĂłnĂĄn, dordĂĄn, ar eDIL
- â Ă©ic ar eDIL
- â eo ar teanglann.ie, 1bradĂĄn, 2iĂșr
- â BREAY/1 Curtha i gcartlann 2013-10-23 ar an Wayback Machine sa bhunachar CISP