Israel
Nagsasabtan: 31°N 35°E / 31°N 35°E
Estado ti Israel
| |||||
|---|---|---|---|---|---|
 Wagayway
 Kayarigan
| |||||
| Nailian a kanta: Hatikvah (הַתִּקְוָה; Ti Namnama) | |||||
 | |||||
| Kapitolio ken kadakkelan a siudad | Herusalem[a] 31°47′N 35°13′E / 31.783°N 35.217°E | ||||
| Opisial a sasao | Hebreo, Arabiko[1] | ||||
| Grupgrupo ti etniko (2011) | 75.3% Hudio 20.5% Arabo 4.2% dadduma pay[2] | ||||
| Nagan dagiti umili | Israeli, Taga-Israel | ||||
| Gobierno | Parlamentario a demokrasia[1] | ||||
| Isaac Herzog (יצחק הרצוג) | |||||
| Yair Lapid (יאיר לפיד) | |||||
| Mickey Levy (מיקי לוי) | |||||
| Esther Hayut (אֶסְתֵּר חַיּוּת) | |||||
| Lehislatura | Knesset | ||||
| Wayawaya manipud iti Britaniko a Bilin para iti Palestina | |||||
| 14 Mayo 1948 | |||||
| Kalawa | |||||
• Dagup | 20770⁄22072 km2 (0.36333 sq mi)[1] (Maika-154) | ||||
• Danum (%) | 2 | ||||
| Populasion | |||||
• Karkulo idi 2012 | 8,134,100 [2][3] (Maika-97) | ||||
• Senso idi 2008 | 7,412,200[2][4] | ||||
• Densidad | 371/km2 (960.9/sq mi) (Maika-32) | ||||
| GDP (PPP) | Karkulo idi 2011 | ||||
• Dagup | $235.446 bilion[5] (Maika-50) | ||||
• Tunggal maysa a tao | $31,005[5] (Maika-26) | ||||
| GDP (nominal) | Karkulo idi 2011 | ||||
• Dagup | $245.266 bilion[5] (Maika-41) | ||||
• Tunggal maysa a tao | $32,298[5] (Maika-27) | ||||
| Gini (2008) | 39.2[6] kalalainganna · Maika-66 | ||||
| HDI (2013) |  0.888[7]nangato unay · Maika-19 | ||||
| Kuarta | Shekel (₪) (ILS) | ||||
| Sona ti oras | UTC+2 (IST) | ||||
| UTC+3 (IDT) | |||||
| Pormat ti petsa | dd/mm/yyyy (AD) | ||||
| Pagmanehuan | kanawan | ||||
| Kodigo ti panagtawag | 972 | ||||
| Kodigo ti ISO 3166 | IL | ||||
| TLD ti internet | .il | ||||
| |||||
Ti Israel, opisial a ti Estado ti Israel (Hebreo: מְדִינַת יִשְׂרָאֵל, Medīnat Yisrā'el, IPA: [me̞diˈnät jisʁäˈʔe̞l] (
dengngen); Arabiko: دَوْلَة إِسْرَائِيل, Dawlat Isrāʼīl, IPA: [dawlat ʔisraːˈʔiːl]), ket maysa a parlamentario a republika idiay Tengnga a Daya, iti igid a pantar iti Baybay Mediteraneo. Nabeddengan ti Lebanon iti amianan, ti Siria iti amianan a daya, ti Hordania ken ti West Bank iti daya, ti Ehipto ken ti Gaza Strip iti abagatan a laud, ken ti Golpo ti Aqaba idiay Baybay Nalabbasit iti abagatan, ken buklen daytoy dagiti nadumaduma a heograpiko a langlanga iti uneg iti daytoy bassit a lugar.[1][8] Ti Israel ket naipalpalawag a kas maysa a Hudio ken Demokratiko nga Estado iti bukodna a Kangrunaan a Linlinteg ken isu laeng ti maymaysa a Hudio-a kaaduan nga estado.[9]
Kalpasan ti panagampon ti maysa a resolusion babaen ti Sapasap a Gimong iti Nagkaykaysa a Pagpagilian idi 29 Nobiembre 1947 nga agitaltalek ti panakampon ken pannakaisayangkat iti Nagkaykaysa a Pagpagilian a Plano ti Panagbingay para iti Palestina, idi 14 Mayo 1948 David Ben-Gurion, ti Ehekutibo a Daulo iti Organisasion ti Sangalubongan a Sionista[10] ken presidente ti Hudio nga Ahensia para iti Palestina, nairangarang ti pannakaibangon ti Hudio nga estado idiay Eretz Israel, a maammuanto a kas ti Estado iti Israel, ti maysa nga estado a nawaya manipud iti Britaniko a Bilin para iti Palestina.[11][12][13] Dagiti kaarrubana nga Arabo nga estado ket nagraut ti sumaruno nga aldaw para ti panagsuporta kadagiti Palestino nga Arabo. Manipud idin ti Israel ket nakigubgubat kadagiti adu a gubgubat kadagiti kaarrubana nga Arabo nga estado,[14] a daytoy ket nagsakup ti West Bank, Peninsula ti Sinai, Gaza Strip ken ti Golan Heights. Paset kadagityo a teritorio, a mairaman ti Day a Herusalem, ket innayon babaen ti Israel, ngem ti pagbeddengan iti kaarrubana a West Bank ket saan pay anga agnanayon a naipalpalawag.[15][16][17][18][19] Ti Israel ket nagpirma iti tulag ti kappia a kaduna ti Ehipto ken Hordania, ngem dagiti ganetget a panagsolbar ti Israeli–Palestina a suppiatan ket saan pay a nagbanagan ti kappia.
Ti sentro ti busbos ti Israel ket ti Tel Aviv,[20] a ti Herusalem ket isu ti kaaduan ti populasion a siudad, ken ti kapitoliona (nupay saan a mabigbigan a sangalubongan a kastoy). Ti populasion ti Israel, a kas naipalpalawag ti Tengnga nga Opisina dagiti Estadistika ti Israel, ket nakarkulo idi 2012 ti agarup a 7,859,300 a tattao, a dagitoy 5,916,200 ket Hudio.[3][21][22] Dagiti Arabo ket mangbukel ti maikadua a kadakkelan nga etniko a grupo, a kaaduan kadagitoy ket Muslim. Adda pay dagiti basbassit a minoridad a mairaman dagiti Kristiano, Drusos, Sirkasianos ken Samaritano.
Ti Israel ket maysa a representatibo a demokrasia nga addaan iti parlamentario a sistema, panakaitutop a pannakabagi ken sangalubongan a kalintegan nga agbutos.[23][24] Ti Kangrunaan a Ministro ket agserbi a kas ti daulo ti gobierno ken ti Knesset ket agserbi a kas ti maymaysa a kamara a lehislatibo a pannakabagi ti Israel. Ti Israel ket addaan iti maysa a kangatuan a panagnamnama ti biag iti lubong.[25] Daytoy ket maysa a narang-ay a pagilian, kameng ti OECD,[26] ken ti ekonomiana, ket naibatay iti nominal a dagup ti domestiko a produkto, ket isu idi ti maika-41 a kadakkelan iti lubong idi 2010.[27] Ti Israel ket addaan iti kangatuan ti pagalagadan ti panagbiag idiay Tengnga a Daya.[28]
Etimolohia
[urnosen | urnosen ti taudan]
{{Aglaon ti teksto nga Arabiko} Kalpasan ti panakawayawaya idi 1948, ti baro a Hudio nga estado ket pormal a nanaganan ti Medinat Yisrael, wenno Estado ti Israel, kalpasan a dagiti dadduma a naidiaya a ken relihioso a nagnagan a mairaman i tEretz Israel ("ti Daga ti Israel"), Zion, ken Hudea, ket nausig ngem nalikudan.[29] Kadagiti nasapa a lawas ti panakawayawayana, ti gobierno ket pinilina ti termino nga "Israeli" tapno mangibaga kadagiti umili ti Israel, a napormalan ti pannakaiyebkas babaen ti Ministro ti Ganganaet a Pannakibiang a ni Moshe Sharett.[30]
Ti nagan nga Israel ket naipakasaritaan idin a naus-usar, iti sapasap ken relihioso a panagusar, tapno mangitudo ti bibliko a Pagarian ti Israel wenno ti sibubukel a Hudio a pagilian.[31] Segun ti Hebreo a Biblia ti nagan nga "Israel" ket naited kenni patriarka Jacob (Pagalagadan Yisraʾel, Isrāʾīl; Septuagint Griego: Ἰσραήλ; "struggle with God"[32]) kalpasan ti panagballigina a nakigabbo iti anghel ti Apo.[33] Dagiti sangapulo ket dua nga annak a lallaki ni Jacob ket nagbalin a dagiti nagngiputot kadagiti Israelita, ket nakunkuna pay a kas dagiti Sangapulo ket dua a Tribu ti Israel wenno Annak iti Israel. Ni Jacob ken dagiti annakna a lallaki ket nagtaengda idiay Canaan ngem napilitda baben ti bisin a napan idiay Ehipto para iti uppat a kaputotan aginggana kenni Moses, ti maikadua a nalatak nga apo ni Jacob,[34] ket nangidaulo kadagiti Israelita a nagsubli idiay Canaan iti "Ipapanaw". Ti kasapaan nga arkeolohiko naga artepakto a nagibaga ti balikas nga "Israel" ket ti Merneptah Stele iti taga-ugma nga Ehipto (a napetsaan ti naladaw a maika-13 a siglo BCE).[35]
Ti lugar ket ammo pay a kas ti Nasantuan a Daga, a daytoy ket nasantuam para iti amin a dagiti Abraham a relihion a mairaman ti Hudaismo, Kristianidad, Islam ken ti Bahá'í a Pammati. Sakbay ti 1948 a Panakairangarang ti Panakawayawaya ti Israeli, ti sibubukel a rehion ket naamammoan babaen kadagiti nadumaduma a nagnagan a mairaman ti Akin-abagatan a Siria, Siria Palestina, Pagarian iti Herusalem, Probinsia ti Iudaea, Coele-Siria, Retjenu, Canaan ken, ti naisansangayan a kas ti, Palestina.
Pakasaritaan
[urnosen | urnosen ti taudan]Pannaka-antigo
[urnosen | urnosen ti taudan]Ti pakinakem ti "Daga iti Israel", a naamammoan iti Hebreo a ka ti Eretz Yisrael (wenno Eretz Yisroel), ket nangruna daytoy idin ken sagrado kadagiti Hudio a tattao manipud idi Bibliko a panawen. Segun ti Torah, ti Dios ket inkarina ti daga kadagiti tallo a Patriarka dagiti Hudio a tattao.[36][37] Iti naikabatayan ti eskritura, ti paset ti panawen dagiti tallo a Patriarka ket naikabil iti nasapa a maikadua a milenio BCE,