Baltika

Baltika^[1]^[2], rzadziej także Bałtyka^[3] (ang. Baltica) – paleokontynent, powstały w proterozoiku, później w składzie większych paleokontynentów, od przełomu prekambru i kambru ponownie niezaleźny, od ordowiku znów połączony z innymi paleokontynentami. Obecnie stanowi północno-wschodnią część Europy.

Położenie

Baltika zajmuje obszar ograniczony w przybliżeniu strefą szwu transeuropejskiego na zachodzie, Uralem na wschodzie oraz Morzem Północnym i Oceanem Arktycznym od północy^[4]. Jej centralną częścią jest kraton wschodnioeuropejski, jednak inne elementy zostały dołączone do kratonu wzdłuż brzegów paleokontynentu^[5].

Dzieje geologiczne Baltiki

Prekambr

Baltika powstała w proterozoiku wskutek połączenia się trzech kratonów: Fennoskandii, Sarmacji i Wołgo-Uralii. Miało to miejsce około 1,7–1,4 miliarda lat temu (Ga). Około 1,1–0,9 Ga temu Baltika weszła w skład superkontynentu Rodinii. Wydarzenia z tym związane określa się mianem orogenezy swekonorweskiej^[6]. Około 0,6 Ga, w wyniku riftingu Rodinii, Baltika ponownie stała się niezależnym kontynentem^[2]. Pod sam koniec neoproterozoiku do Baltiki dołączył się obszar gór Timan^[5].

Paleozoik

W ordowiku Baltika zderzyła się z mikrokontynentem Awalonii (dokładniej wschodnią Awalonią). Zamknięciu uległ wtedy Ocean Tornquista^[2]. Intensywność związanej z tym wydarzeniem orogenezy (ang. Shelveian orogeny)^[7] była stosunkowo niewielka^[4].

W sylurze Baltika–Awalonia zderzyła się z paleokontynentem Laurencji. W wyniku zamknięcia oceanu Iapetus powstały kaledonidy. Powstały wtedy kontynent nosi nazwę Eurameryki, Laurosji lub kontynentu oldredowego^[4].

Na przełomie karbonu i permu Eurameryka – a dokładniej jej wschodnia część, czyli Baltika – zderzyła się z Kazachstanią i Syberią. Wydarzenia te określa się mianem orogenezy uralskiej. Nowopowstały kontynent to Laurazja^[4].

Ruchy Baltiki w paleozoiku

W kambrze Baltika znajdowała się mniej więcej na paleoszerokości geograficznej 60°S. Od tego czasu nieustannie przesuwa się ku północy. W ordowiku była mniej więcej na 30°S, a na przełomie syluru i dewonu – na równiku^[4].

Oprócz przesuwania się ku północy Baltika podlegała także rotacji w kierunktu odwrotnym do ruchu wskazówek zegara, w wyniku której brzeg paleokontynentu, odpowiadający strefie Tornquista, który w kambrze był brzegiem północnym, w sylurze stał się brzegiem południowym^[2].

Przypisy

↑ WłodzimierzW. Mizerski WłodzimierzW., Geologia kontynentów, Wyd. 2. zm, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2015, ISBN 978-83-01-18271-7 .
1 2 3 4 MarekM. Narkiewicz MarekM., Geologiczna historia Polski, Wydanie 1, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2020, ISBN 978-83-235-4258-2, OCLC 1164120435 .
↑ JolantaJ. Pacześna JolantaJ., RyszardR. Habryn RyszardR., MonikaM. Jachowicz-Zdanowska MonikaM., EwaE. Krzemińska EwaE., EDIAKAR, TadeuszT. Peryt (red.), Państwowy Instytut Geologiczny - Państwowy Instytutu Badawczy, 2026, DOI: 10.7306/isbn.9788368623864.pp.5586, ISBN 978-83-68623-86-4 .
1 2 3 4 5 Trond H.T.H. Torsvik Trond H.T.H., Leonard Robert MorrisonL.R.M. Cocks Leonard Robert MorrisonL.R.M., Earth history and palaeogeography, Cambridge: Cambridge university press, 2017, ISBN 978-1-107-10532-4 .
1 2 L. Robin M.L.R.M. Cocks L. Robin M.L.R.M., Trond H.T.H. Torsvik Trond H.T.H., Baltica from the late Precambrian to mid-Palaeozoic times: The gain and loss of a terrane's identity, „Earth-Science Reviews”, 72 (1-2), 2005, s. 39–66, DOI: 10.1016/j.earscirev.2005.04.001 [dostęp 2026-07-11] (ang.).
↑ S.V.S.V. Bogdanova S.V.S.V. i inni, The East European Craton (Baltica) before and during the assembly of Rodinia, „Precambrian Research”, 160 (1-2), 2008, s. 23–45, DOI: 10.1016/j.precamres.2007.04.024 [dostęp 2026-07-11] (ang.).
↑ P.P. Toghill P.P., The Shelveian event, a late Ordovician tectonic episode in Southern Britain (Eastern Avalonia), „Proceedings of the Geologists' Association”, 103 (1), 1992, s. 31–35, DOI: 10.1016/S0016-7878(08)80196-4 [dostęp 2026-07-11] (ang.).

[1] WłodzimierzW. Mizerski WłodzimierzW., Geologia kontynentów, Wyd. 2. zm, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2015, ISBN 978-83-01-18271-7 .

[:2-2] 1 2 3 4 MarekM. Narkiewicz MarekM., Geologiczna historia Polski, Wydanie 1, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2020, ISBN 978-83-235-4258-2, OCLC 1164120435 .

[3] JolantaJ. Pacześna JolantaJ., RyszardR. Habryn RyszardR., MonikaM. Jachowicz-Zdanowska MonikaM., EwaE. Krzemińska EwaE., EDIAKAR, TadeuszT. Peryt (red.), Państwowy Instytut Geologiczny - Państwowy Instytutu Badawczy, 2026, DOI: 10.7306/isbn.9788368623864.pp.5586, ISBN 978-83-68623-86-4 .

[:0-4] 1 2 3 4 5 Trond H.T.H. Torsvik Trond H.T.H., Leonard Robert MorrisonL.R.M. Cocks Leonard Robert MorrisonL.R.M., Earth history and palaeogeography, Cambridge: Cambridge university press, 2017, ISBN 978-1-107-10532-4 .

[:1-5] 1 2 L. Robin M.L.R.M. Cocks L. Robin M.L.R.M., Trond H.T.H. Torsvik Trond H.T.H., Baltica from the late Precambrian to mid-Palaeozoic times: The gain and loss of a terrane's identity, „Earth-Science Reviews”, 72 (1-2), 2005, s. 39–66, DOI: 10.1016/j.earscirev.2005.04.001 [dostęp 2026-07-11] (ang.).

[6] S.V.S.V. Bogdanova S.V.S.V. i inni, The East European Craton (Baltica) before and during the assembly of Rodinia, „Precambrian Research”, 160 (1-2), 2008, s. 23–45, DOI: 10.1016/j.precamres.2007.04.024 [dostęp 2026-07-11] (ang.).

[7] P.P. Toghill P.P., The Shelveian event, a late Ordovician tectonic episode in Southern Britain (Eastern Avalonia), „Proceedings of the Geologists' Association”, 103 (1), 1992, s. 31–35, DOI: 10.1016/S0016-7878(08)80196-4 [dostęp 2026-07-11] (ang.).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]