Marki
52°20′04″N 21°06′51″E/52,334444 21,114167
| miasto i gmina | |||
 Marecki Ośrodek Kultury, Horowe Bagno, Wąskotorowa parowa lokomotywa Px48-1778 oraz tender Ptx48-1778 na skwerze przy Urzędzie Miasta w Markach, Kościół św. Izydora w Markach, Osiedle Mickiewicza | |||
| |||
| Państwo | |||
|---|---|---|---|
| Województwo | |||
| Powiat | |||
| Aglomeracja | |||
| Prawa miejskie |
1967 | ||
| Burmistrz |
Jacek Orych | ||
| Powierzchnia |
26,15[1] km² | ||
| Populacja (31.12.2024) • liczba ludności • gęstość |
| ||
| Strefa numeracyjna |
+48 22 | ||
| Kod pocztowy |
05-270 Marki; | ||
| Tablice rejestracyjne |
WWL | ||
Położenie na mapie powiatu wołomińskiego  | |||
Położenie na mapie Polski  | |||
Położenie na mapie województwa mazowieckiego  | |||
| 52°20′04″N 21°06′51″E/52,334444 21,114167[3] | |||
| TERC (TERYT) |
1434021 | ||
| SIMC |
0920901 | ||
Urząd miejski Aleja Marszałka Józefa Piłsudskiego 9505-270 Marki | |||
| Strona internetowa | |||
| BIP | |||
Marki – miasto w Polsce, w powiecie wołomińskim, w woj. mazowieckim, w aglomeracji warszawskiej na północny wschód od Warszawy, wzdłuż alei Marszałka Józefa Piłsudskiego – dawna droga wojewódzka nr 629, wcześniej droga krajowa nr 8. Przez Marki przepływają: rzeka Długa (Kanał Markowski) oraz rzeka Czarna, uchodzące do Kanału Żerańskiego.
Do 1954 roku siedziba wiejskiej gminy Marki.
Położenie
[edytuj | edytuj kod]27 lipca 2019 roku wyznaczono w Markach „Geodezyjny Środek Mazowsza” – punkt o współrzędnych 52°20′28,575''N i 21°05′59,386''E wypada dokładnie na wzgórzu potocznie zwanym „zwałką”, czyli tam, gdzie swego czasu funkcjonowało wysypisko śmieci (zamknięte w 1992 r.)[4].
Sąsiednie miasta i gminy
Marki graniczą z : Zielonką, Targówkiem (Warszawa), Ząbkami[5].
Podział administracyjny
[edytuj | edytuj kod]Osiedla:
Zgodnie z bazą TERYT miasto dzieli się na następujące części o nadanym numerze SIMC[6]:
- Celinówek
- Cisówka
- Czarna Struga
- Jarków
- Jaworówek
- Jeżak (w sierpniu 2024 Rada Miast Marki wystąpiła z wnioskiem o wykreślenie tej nazwy z rejestru[7])
- Kolonia Bielówek
- Kolonia Makówko
- Struga
- Pustelnik
- Zieleniec
Poza tym w Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych[8] wymieniono następujące rejony w Markach:
- Adelin
- Biedocin
- Centrum
- Kolonia Zenków
- Kosiany
- Lisi Jar
- Marki Południowe
- Osiedle Leśna
- Osiedle Mickiewicza
- Osiedle SAM-81
- Osiedle Sosnowa
- Osiedle Szkolna
- Parcele-Pałkowizna
- Pustelnik Wschodni
- Pustelnik Zachodni
- Zachoina
- Zielona
Osiedla mieszkaniowe
[edytuj | edytuj kod]
- Horowa Góra – osiedle mieszkaniowe w Pustelniku położone przy ul. Dużej 5. W sąsiedztwie znajduje się m.in. Szkoła Podstawowa nr 4 im. Stefana Grota-Roweckiego oraz rezerwat przyrody Horowe Bagno. Osiedle składa się z 10 budynków, w których znajduje się 409 mieszkań własnościowych, i zajmuje powierzchnię 4,2 ha. Pierwsi mieszkańcy zasiedlili osiedle w dniu 18 lipca 2005 r. Na terenie osiedla znajdują się punkty usługowe.
- Zielone Przedmieście – osiedle domów 8-rodzinnych w Markach przy ul. 11 Listopada 5
- Osiedle Mickiewicza – przy ul. Elektryków i Kartografów – osiedle 29 budynków dwukondygnacyjnych wybudowanych w latach 2005–2009
- Osiedle Lisi Jar – przy Al. Piłsudskiego
- Osiedle Marki V – przy ul. 11 listopada – osiedle 11 budynków dwukondygnacyjnych ze 192 mieszkaniami czynszowymi Towarzystwa Budownictwa Społecznego.
- Osiedle Lisia Aleja przy ul.Małachowskiego,
- Osiedle Kosynierów – przy ul. Kosynierów 2,4,6,8,10,12 – bloki mieszkalne 4-piętrowe, oddane do użytku w 1998 r.
- osiedle mieszkaniowe Międzyzakładowej Pracowniczej Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej „SAM-81” położone w Pustelniku przy al. Piłsudskiego 115 C i D (dwa czteropiętrowe budynki) oraz przy ul. Małachowskiego 1
- Osiedle Kwitnące – położone w Pustelniku przy ul. Małachowskiego (SAM-81)
- Osiedle Polskie – w Strudze przy ul. Granicznej.
- Briggsówka – osiedle w Starych Markach złożone z familoków wybudowanych w XIX w. dla robotników fabryki Briggsów. Istnieją tylko dwa osiedla tego typu w Polsce (drugie znajduje się w Łodzi)
Historia
[edytuj | edytuj kod]Prehistoria
[edytuj | edytuj kod]Badania archeologiczne wskazują, że osadnictwo na obszarze zajmowanym przez dzisiejsze Marki występowało już w czasach prehistorycznych. Prace wykopaliskowe doprowadziły m.in. do odnalezienia przy ul. Hallera narzędzi krzemiennych datowanych na 5 tysiąclecie p.n.e. (kultura komornicka – rozwijająca się w okresie mezolitu najwcześniejsza znana kultura na obszarze Polski). Z późniejszych okresów odkryto m.in.: fragmenty ceramiki z epoki brązu, pozostałości osady z I–II w. n.e. oraz studnię z pnia dębowego datowaną na X wiek.
Wieś królewska
[edytuj | edytuj kod]Pod koniec XVI wieku nadano z dóbr królewskich 2 włóki ziemi (ok. 34 hektarów) rodowi Marków (Markowiczów), skąd wzięła początek nazwa miejscowości. Wkrótce Jan i Wojciech Markowicze otrzymali też przywilej królewski na posiadanie młyna na rzeczce Długiej, natomiast mieszkańcy zajmowali się głównie uprawą roli.
Toczone w kolejnych wiekach wojny (m.in. potop szwedzki, III wojna północna) doprowadzały wielokrotnie do zniszczeń w Markach i okolicy, jak też do utraty życia wielu ówczesnych mieszkańców.
Kalendarium wydarzeń z tego okresu:
- 1565 – najstarsza wzmianka o rzece Długiej i urządzonych na niej młynach
- 1601 – najstarsza informacja pisana o wsi Marki w dokumencie podpisanym przez Zygmunta III Wazę
- 1650 – ludność Marek liczy około 40 mieszkańców
- 1656 – zniszczenie Marek w czasie trzydniowej bitwy o Warszawę
- 1765 – najstarszy opis mareckiej karczmy
- 1794 – udział markowian w insurekcji kościuszkowskiej
Osada przemysłowa
[edytuj | edytuj kod]
W wieku XIX (początkowo pod zaborem pruskim i w ramach Księstwa Warszawskiego, a po 1815 w zaborze rosyjskim) rozpoczął się proces stopniowego przekształcania się Marek w osadę przemysłową. W latach 1833–1835 poszerzono i wybrukowano wiodący przez Marki trakt, mieszkańcy zaczęli zajmować się rzemiosłem (obuwnictwo, tkactwo). Dzięki występowaniu zasobów gliny znaczenia nabierał także wyrób cegieł. Jednak bardziej intensywny rozwój Marek możliwy był dopiero po roku 1850, gdy przedsiębiorstwa z terenu Kongresówki uzyskały dostęp do rynku rosyjskiego.
W roku 1883 tereny należące wcześniej do spółki udziałowej pod nazwą „Folwark i cegielnia wójtostwa Marki” zakupili pochodzący z przemysłowego miasta Bradford angielscy przedsiębiorcy – bracia Edward, Alfred i John Briggs. W roku 1884 firma „Briggs, Posselt i spółka” uruchomiła w Markach jedną z największych i najnowocześniejszych wówczas przędzalni wełny w Europie Środkowo-Wschodniej, produkującą głównie na rynek rosyjski. Bracia Briggs zbudowali także w Markach m.in. osiedle robotnicze oraz budynek szkoły elementarnej – obecnie będący siedzibą Mareckiego Ośrodka Kultury. Uruchomienie w roku 1897 linii kolei konnych łączących Targówek z Pustelnikiem, przekształconej w 1899 w trakcję parową i przedłużonej do Radzymina przyczyniło się do dalszego rozwoju miejscowości. W roku 1904 poświęcono zbudowany w stylu neogotyckim kościół pod wezwaniem św. Izydora Oracza, który przejął funkcje służącego wcześniej mieszkańcom drewnianego kościółka w Grodzisku.
Kalendarium wydarzeń z tego okresu:
- 1821 – Leon Drewnicki założył folwark nazwany później od jego nazwiska Drewnicą
- 1834 – wybrukowanie przechodzącego przez Marki traktu Warszawa – Radzymin
- 1852 – budowa pomnika dziękczynienia za ocalenie Marek, Pustelnika i okolicznych wiosek od epidemii cholery
- 1883 – rozpoczęcie budowy fabryki przędzalniczej przez przemysłowców angielskich spółkę „Briggs & Posselt”
- 1883 – po raz pierwszy na Mazowszu zastosowano oświetlenie elektryczne
- 1 maja 1894 – pierwsze strajki w fabryce Briggsów
- marzec 1897 – pierwszy kurs konnej Kolejki Mareckiej z Targówka do Marek.
- 22 stycznia 1899 – powstała Spółka Akcyjna Zakłady Ceramiczne „Pustelnik”, która miała swoje zakłady w Pustelniku, Miłośnie i Ząbkach.
- 3 maja 1899 – wmurowanie kamienia węgielnego pod budowę kościoła w Markach
- 10 kwietnia 1911 – w szpitalu w Pustelniku umiera Mikołaj Konstanty Ciurlionis
- 1916-1918 – Marki pod okupacją niemiecką
Marki w bitwie 1920
[edytuj | edytuj kod]Marki, obok Radzymina, Ossowa i innych miejscowości podwarszawskich, odegrały istotną rolę w Bitwie Warszawskiej w czasie wojny polsko-bolszewickiej. Wprawdzie w samych Markach nie toczyły się walki, lecz mieściły się tu ośrodki decyzyjne.
Rozkazem generałów Tadeusza Rozwadowskiego i Kazimierza Sosnkowskiego z 3 sierpnia 1920 r. wycofano z frontu i przeniesiono w rejon Marek 11 dywizję piechoty. 10 sierpnia 1920 r. do Marek przybył ze swoim sztabem płk Eugeniusz Szpręglewski. Na siedzibę sztabu przeznaczono zabudowania fabryki Briggsów. Czołówka amunicyjna znajdowała się w Pustelniku II, niedaleko stacji kolejki. W Markach stacjonował także odwód 11 dywizji piechoty. Znajdowały się tu również tabory wojskowe z zaopatrzeniem.
W Pustelniku – najprawdopodobniej w Zgromadzeniu Sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi oraz w Strudze – w Zakładzie Opiekuńczym dla chłopców mieściły się szpitale polowe. Czołówka sanitarna mieściła się w Szkole Podstawowej nr 1 w Markach.
Naczelne dowództwo nakazało 11 sierpnia 1920 r. przygotowanie rezerwy łączności w Modlinie, Zegrzu, Markach, Rembertowie i Górze Kalwarii. Przewody rozciągnięto na słupach wzdłuż szosy Warszawa – Marki – Radzymin – Wyszków. Centrala łączności dla całej dywizji mieściła się w pałacyku braci Briggsów. Istotną rolę w bitwie o przedmoście Warszawy odegrała kolej marecka, służąc przede wszystkim jako jeden z podstawowych środków transportu dowożących żołnierzy oraz zaopatrzenie i prowiant dla walczących na pierwszej linii frontu. Kolejką marecką odwożono też rannych do głównego punktu medycznego na dworzec Warszawa Wileńska. Na mareckim cmentarzu parafialnym znajduje się zbiorowa mogiła około 40 polskich żołnierzy poległych w bitwie o przedmoście Warszawy.
Marki w II Rzeczypospolitej
[edytuj | edytuj kod]- 1922 – utworzenie Robotniczego Klubu Sportowego „Marcovia”
- 1923 – utworzenie Ochotniczej Straży Pożarnej w Markach
- 1 lipca 1924 r. z gminy wiejskiej Bródno powiatu warszawskiego zostały wyłączone: wieś Drewnica, folwark Drewnica, leśnictwo Drewnica, osada Marki, kolonia Osinki, kolonia Pustelnik, kolonia Rościszewo, kolonia Henryków, kolonia Czerwony – Dwór, kolonia Pustelnik D., kolonia Piotrówka, wieś Pustelnik – Struga, kolonia Czarna – Struga, kolonia Brazylka, wieś Siwki, kolonia Podlesie, Kolonia Szybówek, kolonia Zielonka – Letnisko, kolonia Zielonka – Bankowa, folwark Nutka Zielona i wszystkie inne niezaludnione osady, położone w granicach gminy Bródno na wschód od granic gruntów folwarków: Lewinów, Lewicpol i Lewandów oraz gruntów wsi Grodzisk i Brzeziny. Z wymienionych wyżej miejscowości została utworzona gmina wiejska Marki z siedzibą urzędu gminnego w Markach[9].
- wrzesień 1926 – pierwsze zajęcia w nowej szkole imienia „Pomnika Zwycięstwa 1920 r.” w Pustelniku
- 1928 – do tzw. „Czerwonego Dworu” w Pustelniku przybywają siostry Franciszkanki Rodziny Maryi
- 1929 – utworzenie Mareckiego Gminnego Ośrodka Zdrowia
- 25 maja 1930 – wizyta prezydenta RP Ignacego Mościckiego w Markach
- 1931 – ukończenie budowy kościoła pod wezwaniem św. Andrzeja Boboli i Michała Archanioła
- 22 lutego 1931 – tzw. marsz głodnych zorganizowany przez Komunistyczną Partię Polski, inicjatorem był dekarz Edward Borowski ps. Stary (1888-1968)[10][11][12],
- październik 1931 – probostwo parafii świętego Izydora obejmuje ksiądz Teodor Jesionowski
- 1 listopada 1932 – odsłonięto pomnik na mogile zbiorowej żołnierzy WP poległych w Bitwie Warszawskiej. Pomnik wzniesiono staraniem Związku Strzeleckiego[13].
- wrzesień 1934 – pierwsze zajęcia w nowym gmachu szkoły nr 2 przy ul. Szkolnej
Marki w czasie II wojny światowej
[edytuj | edytuj kod]- 1 września 1939 – o godz. 17.10 pilotowany przez oblt. Georga Scheidera Messerschmitt Bf 109 z III/JG 21 dokonał zestrzelenia PZL P.11c[14]
- 8 września 1939 – pierwsze niemieckie bomby spadły na Marki
- 21 września 1939 – 178 członków korpusu dyplomatycznego oraz 1200 osób kolonii cudzoziemskiej ewakuowano szosą radzymińską z Warszawy[15]
- 22/23 września 1939 – w strudzkim kościele pw. św. Andrzeja Boboli i św. Michała Archanioła wystawiono ciało gen.-płk. barona Wernera von Fritscha, który w dniu 22 września został śmiertelnie ranny na Zaciszu[16]
- 26 marca 1942 – likwidacja utworzonego w 1940 getta dla ludności żydowskiej i wywiezienie przebywających w nim osób do getta warszawskiego[17]
- 16 października 1942 – powieszenie na terenie Marek 10 Polaków przez hitlerowców; egzekucja 50 więźniów Pawiaka
- 18 października 1943 r. oddział Gwardii Ludowej stacjonującej w Ząbkach przeprowadził akcję wypadową na skład broni i amunicji znajdujący się na terenie dawnej fabryki Briggsów.
- 26 lipca 1944 – Inspektorat AK Radzymin przystępuje do Akcji „Burza”
- W dniach 30–31 lipca 1944 – kompania Osiowa AK II Rejonu „Celków” – Marki dowodzona przez por. Albina Furczaka Alfa, wspomagana przez dwa radzieckie czołgi 3 armii blokowała skrzyżowanie dróg Warszawa-Białystok/Rembertów-Zegrze (punkt obserwacyjny Góra św. Antoniego)
- 30–31 lipca 1944 – w Markach w rejonie szkoły w Pustelniku zostaje ulokowane 60% Dywizji Pancerno-spadochronowej „Hermann Göring”. Zostaje utworzona Grupa Bojowa Marki
- 30 lipca 1944 – rozstrzelanie przez Niemców w pobliżu jeziorka „Kruczek” mieszkańców Marek, Strugi, Pustelnika i Zielonki
- 31 lipca 1944 – patrol plutonu 738 AK w okolicach kościoła w Strudze związał ogniem broni maszynowej załogi dwóch czołgów niemieckich. W tym czasie czołg radziecki zniszczył oba czołgi.
- 31 lipca 1944 – czołgi radzieckie oraz osłaniająca je kompania AK wycofały się do Wołomina. Dywizja Pancerno-spadochronowa HG w dniu 2 sierpnia odbiła z rąk radzieckich Radzymin, a w dniu 3 sierpnia Wołomin. Dla obu szturmów bazą były Marki[18][19].
- 3 sierpnia 1944 – 1 Dywizja Pancerno-spadochronowa w sile 140 czołgów i 90 samochodów pancernych została przerzucona do Głowaczowa celem likwidacji przyczółka warecko-magnuszewskiego, część jednostek dywizji została użyta do tłumienia powstania warszawskiego.
- 13/14 września 1944 – do Marek wkroczyły wojska Armii Czerwonej. Rosjanie na ul. Bandurskiego utworzyli stanowisko artylerii. Wojska radzieckie stacjonowały w Markach do 12 stycznia 1945 r., kiedy to ruszyła operacja wiślańsko-odrzańska Armii Czerwonej.
Podczas II wojny światowej istniało w Markach żydowskie getto, zlikwidowane w połowie 1942 roku, kiedy to ludność żydowską przewieziono do getta warszawskiego. W latach 1942–1943 w Pustelniku znajdował się obóz pracy przymusowej (Arbeitslager) dla 1200 osób.
Marki w PRL
[edytuj | edytuj kod]
- 1946 – gmina Marki składa się z 7 gromad o ogólnym obszarze 4800 ha, ludność 21 125 osób
- z dniem 1 stycznia 1948 r. na mocy rozporządzenie Ministra Administracji Publicznej z dnia 19 stycznia 1948 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu o utworzeniu gminy wiejskiej o charakterze miejskim Zielonka w powiecie warszawskim, województwie warszawskim z obszaru gminy wiejskiej Marki, powiatu warszawskiego, województwa warszawskiego, wyłączono gromadę Zielonka, z której utworzono gminę wiejską Zielonka o charakterze miejskim z siedzibą zarządu gminnego w Zielonce[20]
- 1951 – do Marek zostają włączone: (wyłączone z gminy Nieporęt).
- z dniem 1 lipca 1954 r.:
- zniesiony został powiat warszawski, a gmina Marki oraz gmina Pustelnik zostały włączone do powiatu wołomińskiego[21]
- z Gminy Marki zostały wydzielone:
- gromady Drewnica i Ząbki, z których utworzono gminę Ząbki[22]
- gromady Pustelnik i Struga, które wraz z wyłączonymi z gminy