1913

1913 сыл.

Туох буолбута

Күнэ-дьыла чопчулана илик эбэтэр биллибэт

• "Саха саҥата" сурунаалга Оонньуулаах Уйбаан "Сут ырыата" бэчээттэммит. 1910-14 сылларга Саха сиригэр улахан кураан буолбута.

Тохсунньу

• Тохсунньу 14 (урукку ааҕыынан тохсунньу 1 күнүгэр) — Дьокуускай уокуругун Боотуруус улууһа икки улууска хайытыллыбыт: Боотуруус уонна Таатта. Таатта улууһугар Алдан, Тыараһа, 2-с Дьохсоҕон, 1-кы Игидэй, 1-кы Дьохсоҕон, Уус-Амма, Дьүлэй, 1-кы Хайахсыт, 4-с Дьохсоҕон, 2-с Игидэй, 3-с Дьохсоҕон уонна Күнээйи, барыта 12 нэһилиэк киирбит. Ол эбэтэр саҥа улууска 4219 дууһа, 2113 үлэһит бэриллибит, эр киһитэ - 4434, дьахтара - 4313.

Олунньу

• Олунньу — Романов ыраахтааҕылар 300 сылларын туолалларын сибээстээн үөрүүлээх түбэлтэни бэлиэтии Санкт Петербургга Крафт И.И. салалталаах саха сирин делегацията тиийбит. Делегация сасстаабар киирбиттэр Сокольников П.Н., Слепцов Д.И. уонна Никифоров В.В.
• Олунньу — Өлүөнэттэн Сунтаарга диэри телеграф линията үлэҕэ киирбит.
• Олунньу 13 — 13-с Далай-лаама Тибиэт Манчжуурдар динаастияларыттан тутулуга суоҕун туһунан биллэрбит. Бу кэнниттэн Тибиэт 40-ча сыл тутулуга суох дойду быһыытынан олорбута.
• Олунньу 19 — Педро Ласкуран 45 эрэ мүнүүтэҕэ Миэксикэ бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу аан дойду рекорда.

Кулун тутар

• Кулун тутар 22 (эргэ истиилинэн к.т.9) — Прокопий Сокольников уонна Дмитрий Слепцов Арассыыйа импиэрийэтин ис дьыалаҕа миниистиригэр Н.А. Маклаковка Сахалар сийиэстэрин аатыттан сахалар быыбарга кыттыахтаахтарын туруорсар дакылаат суруктарын туттарбыттар. Санаттахха Иккис судаарыстыбаннай дуумаҕа (1907 с.) сахалар дьокутааттанар кыахтаахтара, ону сокуон уларыйан хаалан, сатамматаҕа, саҥа сокуонунан сахалар быыбардыыр бырааптара суоҕа.

Ыам ыйа

• Ыам ыйын 30 — Лондоннааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаммыт, Балкаан бастакы сэриитэ түмүктэммит. Албания тутулуга суох дойду буолбут.

Бэс ыйа

• Бэс ыйын 14 — Дьокуускайга көскө Емельян Ярославскай (Миней Губельман) кэргэнинээн кэлбиттэр. 1917 сыллаахха Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Дьокуускай дьокутааттарын салайбыта, сайын Москубаҕа көспүтэ. Кремль бастакы хамыһаара буолбута, Москуба байыаннай уокуругун хамаандалыы сылдьыбыта, кэлин ССРС-ка таҥараһыттары утары үлэни тэрийбитэ.

От ыйа

• От ыйын 10 — Калифорнияҕа баар "Өлүү Хочотугар" Сир ньууругар саамай үрдүк температура бэлиэтэммит — +56.7 °C. 2012 сыллаахха диэри саамай үрдүк температуранан Ливия кумах куйаарыгар бэлиэтэммит +58,2 °C ааҕыллара, ол эрээри бу кээмэйдээһини чопчута суох диэн быһаарбыттар.
• От ыйын 11 — Саха уобалаһын күбүрүнээтэринэн 1907 сыллаахтан олорбут Иван Крафт уурайан эрэринэн, Дьокуускай куорат дуумата киниэхэ бочуоттаах гражданин аатын иҥэрбит.

• От ыйын 22 — Саха уобалаһын күбүрүнээтэринэн олорбут Иван Крафт Дьокуускайтан Красноярскайга көһөн барбыт.

Атырдьах ыйа

• Атырдьах ыйын 10 — Балкаан иккис сэриитэ: Болгария, Румыния, Сербия, Черногория уонна Греция Бухарестааҕы эйэ сөбүлэҥэр илии баттаан, сэриини тохтоппуттар.

• Атырдьах ыйын 13 — Саха уобалаһын күбүрүнээтэринэн Михаил Пономарев анаммыт. Кини бу солоҕо үс аҥаар ый эрэ үлэлээбит. Кини кэнниттэн бу дуоһунаска Рудольф Витте уонна барон Тизенгуазен үлэлээбиттэрэ.
• Атырдьах ыйын 13 — Англияҕа бастакы дьэбинирбэт ыстаал уһаарыллыбыт.
• Атырдьах ыйын 17 — Онтарио штатын (Канаада) үөрэхтээһин департаамена француз тылынан үөрэтиини боппут.

• Атырдьах ыйын 23 — Копенгагеҥҥа Ганс Христиан Андерсен остуоруйаларын дьоруойугар Русалкаҕа мэҥэ туруорбуттар.

Алтынньы

• Алтынньы 1 — Дьокуускайга Громова А.И. удьуордааччыларынан үбүлэммит таас чоху көрдүүр экспедиция кэлбит. Бу экспедиция Сангаарга уонна Эдьигээҥҥэ таас чоҕу булбут.

• Алтынньы 31 — АХШ сирин-уотун байҕалтан байҕалга диэри туоруур бастакы шоссе, Линкольн шоссета, аһыллыбыт.

Ахсынньы

• Ахсынньы 1 — Ford Motor Company бастакы конвейеры үлэлэппит. Бу технология массыына оҥоруутугар өрөбөлүүссүйэ оҥорбута.
• Ахсынньы 21 — «New York World» ("Нью-Йорк Уорлд") хаһыакка бастакы аныгылыы кроссворд тахсыбыт, ааптара — Артур Уинн.
• Ахсынньы 23 — Федеральнай резервэ систиэмэтин туһунан сокуоҥҥа АХШ бэрэсидьиэнэ Вудро Вильсон илии баттаабыт. Мантан ыла АХШ дуоллара аан дойдуга эрэллээх харчы быһыытынан билиниллэн барбыта.

Төрөөбүттэр

• Томская Дария Андреевна, олоҥхоһут.
• Тохсунньу 20 — Парахин Ефим Данилович (20.01.1913—08.04.1997) Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945)
• Тохсунньу 29 — Седалищев Никифор Кирикович - Дьүөгэ Ааныстыырап - саха суруйааччыта.
• Олунньу 24 — Петров Прокопий Устинович (24.02.1913—04.07.1964) — саха учуонайа, историк.

• Муус устар 15 — Үөһээ Бүлүү Балаҕаннааҕар саха аатырбыт хапсаҕайдьыта Бычырдаан.

• Ыам ыйын 15 сыллаахха Өлүөхүмэ улууһун Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэр Саха сириттэн Александр Невскай уордьанын бастакы кавалера Алексей Филатов.

• Бэс ыйын 23 — Алан Тьюринг, Англия математига уонна көмпүүтэр ньыматыктарыгар учуонайа.

• Ыам ыйын 19 — Шемяков Николай Васильевич (19.05.1913—08.07.1967) — аҕыйах ахсааннаах эбэҥки норуотун чулуу уола, булчут-стахановец, 1939—1953 сс. Эдьигээн райисполкомун бэрэссэдээтэлэ.
• Атырдьах ыйын 9 — Шавкунов Георгий Иванович Сэбиэскэй Союз Геройа.
• Атырдьах ыйын 10 — Спиридонов Илья Константинович (10.08.1913—10.10.1975) — Социалистическай Үлэ Геройа
• Атырдьах ыйын 10 — Пак Дюнгер — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

• Атырдьах ыйын 13 — Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа Георгий Шавкунов төрөөбүт.

• Алтынньы 9 — Васильев Роман Гаврильевич, 1953 — 1956 сыллардаахха Саха АССР Совминын бэрэсэдээтэлэ.
• Сэтинньи 24 — Степан Стручков — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Дьабыыл нэһилиэгэр бастакынан комбайны, локомотивы, электрическэй мотуордаах миэлиҥсэни үлэлэппит туруу улэһит, бастакы тракторист, электрик уонна рационализатор.
• Ахсынньы 29 — Иван Слепцов - Арбита (13.07.1943 өлб.) — XX үйэ бастакы аҥаарыгар олорон, айан-тутан ааспыт саха аатырбыт бэйиэтэ, тылбаасчыта.

Өлбүттэр

• Олунньу 22 — Фердинанд де Соссюр — Швейцария тыл үөрэхтээҕэ, Женева лингвистикаҕа оскуолатын саҕалааһыныгар семиология уонна структурнай лингвистика төрүттэрин укпут киһи. Фердинанд де Соссюру XX үйэтээҕи лингвистика "аҕатынан" ааттыыллар.
• Муус устар 15 — Казаан куоракка бэйиэт Габдуллаа Тукаай

• Ахсынньы 30 — Пономарев М.А., Якутскай уобалас губернатора.