Starlink

Starlink er ein megakonstellasjon av satellittar frÄ SpaceX. FormÄlet er Ä tilby internettdekning over heile jorda.

Starlink er ein konstellasjon av smÄ telekommunikasjonssatellittar i lÄg jordbane. Fordi satellittane er smÄ og fordi dei gÄr i bane relativt nÊr Jorda, trengst det mange tusen satellittar for Ä kunne tilby ei tilfredsstillande teneste.

Mellom 2018 og 2025 har SpaceX skote opp rundt 8000 satellittar, for Ă„ prĂžve ut teknologien og rulle ut tenesta. Vanlegvis vert fleire titals satellittar sette ut i bane samstundes for kvar oppskyting.

Utrulling av tenesta

Dei fÞrste satellittane vart skote opp i baner som har ein inklinasjon pÄ 53 grader, i ei banehÞgde pÄ 550 kilometer. Dette betyr at dei nordlegaste og sÞrlegaste omrÄda pÄ jorda ikkje kunne nÄast frÄ desse satellittane. Difor vert nokre satellittar ogsÄ plassert i polare baner. FrÄ 2022 starta Starlink Ä tilby kommunikasjonstenester i nordlege delar verda, inkludert Noreg. I november 2025 passerte Starlink 8 millionar brukarar globalt.

Mange ulike delar av Jorda har dÄrleg utbygd kommunikasjonsinfrastruktur, sÄ prosjekt slik som Starlink kan bidra til Ä lÞyse store kommunikasjonsutfordringar til ein samanliknbar eller rimelegare kostnad enn til dÞmes fiber og andre typar mobilt breiband.

Teknologiutvikling

Starlink vart i starten basert pÄ relativt smÄ satellittar med ei masse pÄ rundt 260 til i underkant av 300 kilo. Levetida til satellittane er planlagt Ä vere relativt kort (nokre fÄ Är). Sidan satellittane vert skotne opp i lÄge baner pÄ rundt 550 km, kan dei lett bli sendt ned i jordatmosfÊren igjen for Ä brenne opp. Dette betyr at ein kontinuerleg mÄ etterfylle konstellasjonen med nye satellittar, som gjerne ogsÄ har betre teknologi.

Dei nyaste typane er mykje stĂžrre, og er i underkant av 1000 kg. Nokre av desse er utstyrt med teknologi som stĂžttar kommunikasjon direkte til mobiltelefonar. Dette er under utprĂžving, men ikkje operativt.

Satellittane rutar («sender vidare») samtaler eller datatrafikk i hopp mellom satellittane mellom anna ved bruk av laserlinkar.

Kontroversar

Det er fleire kontroversielle eller moglege problematiske tema rundt Starlink. Ei av dei er sjÞlve bruken av rommet. Starlink stÄr for flesteparten av dei aktive satellittane i lÄg jordbane. Problemstillingane dreiar seg om korleis ein fordeler ressursar mellom ulike behov og om det er rett at eitt selskap kan legge beslag pÄ store ressursar.

Lysforureining

Etter dei siste oppskytingane har Starlink og SpaceX vorte kritiserte for Ä bidra til lysforureining pÄ himmelen. Satellittane lagar i somme tilfelle «lysspor» pÄ himmelen nÄr dei passerar, slik at det vert vanskeleg Ä observere andre himmellekamar fordi desse vert blenda av lysrefleksjon frÄ Starlink-satellittar. Spesielt rett etter ei oppskyting, fÞr satellittane er plassert ut pÄ rett plass i bana si, kjem fleire satellittar etter kvarandre og lagar kraftige lysspor.

Somme av satellittane pÄ seinare oppskytingar har hatt utstyr for Ä redusere denne lysforureininga.

RomsĂžppel og forureining

For Ä minske mengda romskrot gÄr satellittane i relativt lÄge baner, der ein «dÞd» satellitt vil komme inn i atmosfÊren og brenne opp etter fÄ Är eller mÄnader. Det sikrar sÄ godt det gÄr at satellittar ikkje bidreg til Ä lage mykje romskrot.

Det store talet pÄ satellittar som dÄ brenn opp i atmosfÊren, tilfÞrer ei relativt stor masse med metall som det normalt sett ikkje finst sÄ mykje av i atmosfÊren frÄ fÞr. Konsekvensen av dette er eit tema med behov for meir forsking. Til dÞmes tilfÞrer satellittane metall som aluminium og litium. Kva pÄverknad dette har pÄ atmosfÊren er i dag ukjent, og ein ynskjer mellom anna Ä finne ut om dette til dÞmes kan skade ozonlaget.

PĂ„litelegheit og politisk stabilitet

I somme tilfelle kan det vere eit dilemma at ein stor og sentral aktÞr har bÄde nÊrt monopol pÄ ei teneste og er kontrollert av enkeltpersonar. BÄde SpaceX og Starlink er i stor grad kontrollert av ein person, Elon Musk, som har svÊrt mykje makt. Starlink fekk ei stor rolle under starten pÄ krigen i Ukraina i 2022.

Les meir i Store norske leksikon

Kommentarar

Kommentarar til artikkelen blir synleg for alle. Ikkje skriv inn sensitive opplysningar, for eksempel helseopplysningar. Fagansvarleg eller redaktÞr svarar nÄr dei kan. Det kan ta tid fÞr du fÄr svar.

Du mÄ vere logga inn for Ä kommentere.

eller registrer deg

Fagansvarleg for Satellitter og baner

Roger Birkeland
FĂžrsteamanuensis, smĂ„satellittar, Ph.d., NTNU – Norges teknisk-naturvitenskapelige universitet