jordbær

Jordbær kan spreiast både vegetativt, i form av krypande, overjordiske utløparar, og seksuelt, i form av å setje frø.

Jordbær veks på den nordlege halvkula og i Andesfjella.

I Noreg finst to heimlege artar som veks vilt i naturen: markjordbær og nakkebær. I raudlistestatusen for artar i Artsdatabanken er markjordbær kategorisert som livskraftig, medan nakkebær er kategorisert som nært trua.

Det er fleire artar jordbær som har blitt planta og sidan har forvilla seg i norsk natur: Både moskusjordbær, virginiajordbær, chilejordbær og hagejordbær finst forvilla i naturen. Artsdatabanken si vurdering er at berre moskusjordbær utgjer ein høg økologisk risiko mot norsk natur, fordi han har eit stor invasjonspotensial.

Hagejordbær (Fragaria x ananassa) er felles namn for mange kulturformer som har oppstått ved kryssing mellom utanlandske artar. Desse kan dyrkast over nesten heile Noreg og på all slags jord, men plantene er ikkje særleg hardføre. Det finst ei oversikt over sortar nedst i artikkelen.

Månadsjordbær (Fragaria vesca var. semperflorens) er gruppenamnet for småfrukta, velsmakande sortar. Desse sortane formeirar seg ved frø og avleggjarar, og blir dyrka i hagar som mellom anna kantplanter. Dei blømer og set frukt utover heile sumaren.

Jordbær trivst i jord med god drenering. Plantene kan vekse på jord som er litt sur, og ideell pH ligg i området 5,7–6,2. Dyrking på drill er vanleg, med eller utan jorddekke. Jorddekke gir mindre ugras, og bæra er meir beskytta mot jordsprut. Som jorddekke kan ein bruke halm, bark, plast eller ulike fibermatter. Mørke fargar varmar opp jorda, noko som kan auke avlinga i område der det er kjølig.

Jordbær blir dyrka som fleirårige kulturplanter. Ein kan plante i enkelt- eller dobbeltrader. Enkeltrad gir ein meir open bestand som er mindre utsett for sjukdom, medan dobbeltrad gir større avling. Plantene er utsette for vinterskade. Lange periodar med sterk kulde – og særleg kombinert med manglande snødekke – kan gi frostskadar. Stabilt snødekke er av den grunn bra for jordbærplantene. Om det er fare for barfrost, kan ein leggje ein luftig fiberduk over plantene. Frost i bløminga vil gi stor skade. Nattefrost om våren kan førekomme i innlandsstrøka og nordover.

Når det gjeld gjødsel, er det ikkje mykje som skal til. For store mengder nitrogen bidreg til at plantene får stor bladmasse, noko som aukar problema med skadegjerarar som gråskimmel, mjøldogg og jordbærsnutebille. Første året skal ein gjødsle normalt. Eit jordbærfelt gir bær i fleire år: kor mange år heng saman med fleire forhold, men etter nokre år vil plantemassen gjerne bli for tett, og sjukdommar og skadedyr bli fleire. Det er difor nødvendig med vekstskifte, og då bør det gå nokre år før det igjen blir planta jordbær på same areal.

For mange hobbyprodusentar er det praktisk å dyrke jordbær i kasse eller pallkrage. Desse fyller ein med jord før ein plantar jordbæra med høveleg avstand. Heller ikkje denne jorda bør vere for næringsrik, og ho bør ha ein høveleg pH-verdi. Å dekkje jorda med halm eller liknande gir seinare opptørking og mindre jord på sjølve bæra. Føremonar med dyrking i kasser er mindre problem med ugras og at bæra blir lettare å plukke, då ein ikkje må bøye seg heilt ned på bakken.

Dyrking i plasttunnel har blitt meir vanleg dei seinare åra, spesielt hos dei som driv profesjonelt. Med denne dyrkingsforma kjem avlinga tidlegare. Å dyrke i plasttunnel beskyttar òg plantene mot mykje regn under bløminga og modninga, noko som gir mindre sjukdom og stabilt god kvalitet på bæra. Eit problem kan vere varmen. Når det blir over 25 °C, bør ein lufte, for eksempel ved å rulle opp plasten på sidene. Høg temperatur kan auke angrepet av soppen mjøldogg. Ein kan kombinere det å dyrke i plasttunnel eller veksthus med å løfte plantene opp på bord («table-top»). Det er eit nytt system for dyrking der plantene oftast står i lange renner i eit jordfritt vekstmedium, ofte med kokosfiber eller anna porøst materiale. Vatn og næring må tilførast jamleg, oftast gjennom dryppvatning med ei blanding av vatn og flytande gjødsel.

Hausting av jordbær blir gjort manuelt og tek lang tid. Dei som plukkar, må få opplæring og oppfølging. Det er viktig å plukke ofte, ettersom det gir bær med jamn modning og best kvalitet og mindre overmodne bær, som igjen står i fare for å smitte andre bær. I varmt vêr i høgsesongen bør ein plukke bær annankvar dag frå den same planta. I kjøligare vêr kan det vere nok å plukke éin gong i veka. Etter at ein har hausta bæra, skal dei raskt inn og kjølast ned til 2–4 °C. Bæra held seg i kortare tid på lager.

Det finst mange skadegjerarar som kan øydeleggje avlinga. Gråskimmel er kanskje den vanlegaste sjukdommen i jordbær og gir ein blaut ròte med eit gråbrunt mycel med sporar. Infeksjonar skjer ofte under bløminga, medan sjukdommen kjem først etter at bæra har modna. Det er ofte nødvendig å sprøyte mot gråskimmel. Det blir dessutan mindre gråskimmel om ein dyrkar i plasttunnel eller veksthus.

Raud marg er ein annan sjukdom i jordbær, som gir visne planter med ein raudbrun marg inne i røtene. Dei første symptoma viser seg som regel i søkk i terrenget der vatnet står lenge. Friskt plantemateriale og god drenering i jorda er det viktigaste tiltaket. Andre vanlege sjukdommar er mjøldogg og jordbærbrunflekk.

Jordbærmidd og jordbærsnutebille er to vanlege skadedyr. Jordbærmidd gir forkrøpla planter der dei unge blada ofte visnar ned. Det kan gi misfarging av bæra. Jordbærsnutebille gir øydelagde blomeknoppar og redusert avling. Ofte er det nødvendig å sprøyte for å avgrense skadane. Andre skadegjerarar i jordbær er rundormarten jordbærbladnematode.

Eit problem med sprøytinga, både mot sjukdommar og skadedyr, er skadar på pollinerande insekt og andre nyttige organismar. Ein annan negativ effekt er at det blir restmengder av sprøytemiddel i bæra ved haustinga. Det blir jamleg teke stikkprøver for å avdekkje eventuelle problem, men likevel høyrer ein av og til at det er funne spor av sprøytemiddel i jordbær.

Det blir produsert om lag 7 millionar kilo jordbær kvart år i Noreg. I 2025 blei det dyrka jordbær på om lag 7800 dekar med ei gjennomsnittleg avling på 868 kilo per dekar. Arealet med jordbær har gått tilbake, men avlingane per dekar har auka.

Hausting av jordbær er arbeidsintensivt. Sesongarbeidarar frå andre land gjer ein stor del av haustinga, og det har vore fleire døme på kritiske nyhende om arbeidsforhold og løn. Problemet har fleire gonger vore diskutert av næringa, partane i arbeidslivet og styresmaktene, og det blir frå tid til anna gjennomført kontrollar. Tidlegare var det vanleg at norske ungdommar og andre utan fast arbeid kom inn som sesonghjelp på gardane, men dette har det blitt mykje mindre av i Noreg.

Jordbær blir dyrka for frukta og blir mellom anna brukt til å laga syltetøy og saft. Jordbær er også populært som dessertfrukt.

Jordbær blei brukt i folkemedisinen som middel mot frostknutar, og blir nemnt i eldre legebøker som innvendig råd mot steinsmerter. Utpressa saft av markjordbær blei brukt saman med salt på gamle sår.