اتم
| اتم هلیوم | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | ||||||||
| نمایشی از اتم هلیوم. هسته با رنگ صورتی و ابر توزیع الکترونها با رنگ سیاه نشان داده شده است. هستهٔ اتم هلیوم-۴ (نشان داده شده در راست-بالا) که از دو پروتون و دو نوترون تشکیل شده است، در حقیقت کروی شکل بوده و شباهت زیادی به ابر الکترونی آن دارد. هرچند در مورد اتم‌های پیچیده‌تر چنین نیست. طول مستطیل سیاه، یک آنگستروم است. (۰/۱ نانومتر) | ||||||||
| رده | ||||||||
| ||||||||
| مشخصات | ||||||||
|
اَتُم‌ها[۱] (به یونانی: ἄτομος) ذرات سازندهٔ عناصر شیمیایی و واحدهای بنیادی تشکیل‌دهندهٔ ماده هستند. هر اتم از هسته‌ای متشکل از پروتونها و معمولاً نوترون‌ها تشکیل شده است که ابر الکترونی پیرامون آن قرار دارد.[۲] الکترونها به‌واسطهٔ نیروی الکترومغناطیسی به هسته مقید هستند. عناصر شیمیایی بر اساس تعداد پروتون‌های موجود در هستهٔ اتم‌هایشان از یکدیگر متمایز می‌شوند.[۳] به اتم‌های یک عنصر که تعداد پروتون‌های یکسان، اما تعداد نوترون‌های متفاوتی دارند، ایزوتوپ‌های آن عنصر گفته می‌شود.
اتم‌ها بسیار کوچک‌اند و قطر معمول آنها حدود ۱۰۰ پیکومتر است. پهنای یک تار موی انسان تقریباً برابر با پهنای یک میلیون اتم کربن است. اندازهٔ اتم‌ها از کوتاه‌ترین طول موج نور مرئی کوچک‌تر است؛ ازاین‌رو، مشاهدهٔ آنها با میکروسکوپ‌های نوری معمولی امکان‌پذیر نیست. همچنین، به‌دلیل اثرات کوانتومی، پیش‌بینی دقیق رفتار اتم‌ها با استفاده از فیزیک کلاسیک امکان‌پذیر نیست. اتم می‌تواند به کمک پیوند شیمیایی به اتمی دیگر متصل گردد.[۴] هر مادهٔ جامد، مایع، گاز و پلاسما از اتم‌های خنثی یا یونیزه تشکیل شده است.[۵] مکتب اتم‌گرایی که از عقیدهٔ تشکیل مواد از ریزدانه‌های نادیدنی (در برابر عقیده به تفکیک‌پذیر بودن مواد تا بی‌نهایت) دفاع می‌کرد در تاریخ باستان نیز شناخته شده بود.
بیش از ۹۹٫۹۴ درصد جرم یک اتم در هستهٔ آن متمرکز می‌باشد.[۶] پروتونها دارای بار الکتریکی مثبت و نوترون‌ها فاقد بار الکتریکی هستند؛ بنابراین، هسته دارای بار مثبت است. الکترونها بار منفی دارند و همین اختلاف بار الکتریکی، آنها را به هسته مقید می‌کند. اگر تعداد پروتونها و الکترونها برابر باشد، که در حالت معمول چنین است، اتم در مجموع از نظر الکتریکی خنثی خواهد بود. به اتمی که دارای بار الکتریکی باشد، یون گفته می‌شود. اگر تعداد الکترون‌های یک اتم بیشتر از تعداد پروتونها آن باشد، بار الکتریکی خالص آن منفی خواهد بود و به آن یون منفی (یا آنیون) گفته می‌شود. برعکس، اگر تعداد پروتونها بیشتر از تعداد الکترونها باشد، اتم دارای بار مثبت خواهد بود و یون مثبت (یا کاتیون) نامیده می‌شود.
الکترونها یک اتم به‌واسطهٔ نیروی الکترومغناطیسی به پروتون‌های موجود در هستهٔ اتم جذب می‌شوند. پروتونها و نوترون‌های هسته نیز به‌واسطهٔ نیروی هسته‌ای قوی به یکدیگر مقید شده‌اند. این نیرو در فاصله‌های بسیار کوتاه از نیروی دافعهٔ الکترومغناطیسی میان پروتون‌های دارای بار مثبت قوی‌تر است. بااین‌حال، در هسته‌های سنگین، افزایش نیروی دافعهٔ الکترومغناطیسی میان پروتونها می‌تواند پایداری هسته را کاهش دهد. در چنین شرایطی، هسته ممکن است از طریق فرایندهایی مانند واپاشی پرتوزا یا شکافت هسته‌ای به حالت‌های پایدارتر تبدیل شود. در شکافت هسته‌ای، یک هستهٔ سنگین به دو یا چند هستهٔ کوچک‌تر تقسیم می‌شود که ممکن است متعلق به عناصر شیمیایی متفاوتی باشند. این فرایند معمولاً با آزاد شدن انرژی و گسیل نوترون همراه است.
اتم از یک هستهٔ مرکزی با بار مثبت و ابر الکترونی با بار منفی تشکیل شده است. این ابر از الکترون‌هایی تشکیل شده که در نواحی مختلف پیرامون هسته حضور دارند. در توصیف کوانتومی اتم، این نواحی با استفاده از مفهوم اوربیتال‌های اتمی بیان می‌شوند. اوربیتال اتمی ناحیه‌ای از فضا است که احتمال یافتن الکترون در آن بیشتر است. برخلاف تصور موجود در مدل‌های قدیمی اتم، الکترونها الزاماً در مسیرهای مشخص و ثابتی پیرامون هسته حرکت نمی‌کنند.
مکانیک کوانتومی تصویر پیچیده‌تری از ساختار اتم ارائه می‌دهد. بر اساس این نظریه، رفتار الکترونها را نمی‌توان صرفاً با درنظرگرفتن آنها به‌عنوان ذراتی که در مدارهای معین پیرامون هسته حرکت می‌کنند، توضیح داد. در برخی مدل‌های ساده‌شده، الکترونها به‌صورت ذراتی در حال حرکت پیرامون هسته نمایش داده می‌شوند؛ اما در توصیف دقیق‌تر، ویژگی‌های موجی آنها و توزیع احتمال حضورشان در فضا در نظر گرفته می‌شود. این تفاوت در مدل‌های توصیف اتم، ناشی از ماهیت دوگانهٔ موجی‌ـ‌ذره‌ای ماده و اصول مکانیک کوانتومی است.
ساختار الکترونی اتم، به‌ویژه نحوهٔ آرایش الکترونها در اوربیتال‌های مختلف، تأثیر زیادی بر رفتار آن دارد. بسیاری از خواص شیمیایی عناصر، از جمله واکنش‌پذیری و توانایی تشکیل پیوندهای شیمیایی، به آرایش الکترونی اتم‌های آنها وابسته است.
اتم‌ها می‌توانند از طریق پیوندهای شیمیایی به یک یا چند اتم دیگر متصل شوند و ترکیبات شیمیایی، مانند مولکولها یا بلور‌ها، را تشکیل دهند. توانایی اتم‌ها در اتصال به یکدیگر و جدا شدن از هم، مسئول بخش عمده‌ای از تغییرات فیزیکی مشاهده‌شده در طبیعت است. شیمی علمی است که این تغییرات را مطالعه می‌کند.
تاریخ نظریهٔ اتمی
در فلسفه
ایدهٔ اساسی که ماده از ذرات کوچک غیرقابل تقسیم تشکیل شده است، مربوط به گذشته است. کلمهٔ اتم از کلمهٔ یونان باستان آتوموس برگرفته شده است که به معنی غیرقابل تقسیم است. این ایده فاقد استدلال علمی بود، و در استدلال فلسفی ساخته شده بود و نظریهٔ اتمی مدرن مبتنی بر این مفاهیم قدیمی نیست.[۷][۸]
قانون نسبت‌های معین
در اوایل دههٔ ۱۸۰۰، جان دالتون، شیمی‌دان انگلیسی، داده‌های آزمایشگاهی گرد آوری شده توسط خود و سایر پژوهشگران را جمع‌آوری کرد و کاشف الگویی شد که اکنون از آن با نام قانون چندنسبت یا قانون نسبت‌های معین یاد می‌شود. وی متوجه شد که در هر مولکول از یک مادهٔ مرکب معین، همواره نوع و تعداد نسبی اتم‌های سازندۂ آن یکسان است. به عنوان مثال، دو نوع اکسید قلع وجود دارد: یکی پودر سیاه و یکی پودر سفید که به ترتیب ۸۸/۱٪ قلع و ۱۱/۹٪ اکسیژن است و ۷۸/۷٪ قلع و ۲۱/۳٪ اکسیژن است. با تنظیم این ارقام، در اکسید سیاه به ازای هر ۱۰۰ گرم قلع حدود ۱۳/۵ گرم اکسیژن وجود دارد و در اکسید سفید به ازای هر ۱۰۰ گرم قلع، حدود ۲۷ گرم اکسیژن وجود دارد. نسبت کم کل، یعنی ۱۳/۵ و ۲۷ که در نتیجه نسبت ۲:۱ را خواهیم داشت. در این اکسیدها، به ازای هر اتم قلع به ترتیب یک یا دو اتم اکسیژن وجود دارد (SnO و SnO2).[۹][۱۰] همچنین جان دالتون به موارد زیر نیز در نظریهٔ اتمی خود اشاره کرد:
کشف الکترون
جی جی تامسون، در سال ۱۸۹۷ میلادی فهمید پرتوهای کاتدی امواج الکترومغناطیسی نیستند؛ بلکه متشکل از ذراتی هستند که ۱۸۰۰ برابر سبک‌تر از هیدروژن هستند. تامسون، نتیجه‌گیری کرد که این ذرات از اتم‌های داخل کاتد ناشی می‌شوند. این ذرات، ذرات زیراتمی بودند. او آنها را لگن نام گذاری کرد ولی بعدها آنها به الکترون تغییر نام داده شدند. تامسون نشان داد که الکترون با ذرات منتقل شده توسط مواد فوتوالکتریک و رادیو اکتیو یکسان است.[۱۶]
کشف هسته
هسته در سال ۱۹۱۱ در اثر نتیجهٔ تلاش ارنست رادرفورد برای آزمایش مدل پودینگ آلو از تامسون کشف شد.[۱۷]
اجزا
جهت بررسی اجزاء یک ماده، می‌توان به صورت پی‌درپی آن را تقسیم کرد. اکثر مواد موجود در طبیعت ترکیب شلوغی از مولکول‌های مختلف است. با تلاش نسبتاً کمی می‌توان این مولکولها را از هم جدا کرد. مولکولها خودشان متشکل از اتم‌ها هستند که توسط پیوندهای شیمیایی به هم پیوند خورده‌اند. با مصرف انرژی بیشتری می‌توان اتم‌ها را از مولکولها جدا کرد. اتم‌ها خود از اجزاء ریزتری به نام هسته و الکترون تشکیل شده که توسط نیروهای الکتریکی به هم پیوند خورده‌اند و شکستن آنها انرژی بسی بیشتری طلب می‌کند. اگر سعی در شکستن این زیر اتمی با صرف انرژی زیاد بکنیم، کار ما باعث تولید شدن ذرات جدیدی می‌شویم که خیلی از آنها بار الکتریکی دارند.[۱۸] همان‌طور که اشاره شد اتم از هسته و الکترون تشکیل شده است. جرم اصلی اتم در هسته قرار دارد؛ فضای اطراف هسته عموماً فضای خالی می‌باشد. هسته خود از پروتون (که بار مثبت دارد)، و نوترون (که بار خنثی دارد) تشکیل شده است. الکترون هم بار منفی دارد. این سه ذره عمری طولانی داشته و در تمامی اتم‌های معمولی که به صورت طبیعی تشکیل می‌شوند یافت می‌شوند. به جز این سه ذره، ذرات دیگری نیز در ارتباط با آنها ممکن است موجود باشد؛ می‌توان این ذرات دیگر را با صرف انرژی زیاد نیز تولید کرد ولی عموماً این ذرات زندگی کوتاهی داشته و از بین می‌روند.[۱۸]
اتم‌ها مستقل از اینکه چند الکترون داشته باشند (۳ تا ۹۰ تا)، همه تقریباً یک اندازه دارند. به صورت تقریبی اگر ۵۰ میلیون اتم را کنار هم روی یک خط بگذاریم، اندازه آن یک سانتیمتر می‌شود. به دلیل اندازهٔ کوچک اتم‌ها، آنها را با واحدی به نام آنگستروم که برابر ۱۰- ۱۰ متر است می‌سنجند.[۱۸]
ذرات زیراتمی
با وجود اینکه منظور از اتم ذره‌ای تجزیه ناپذیر بود، امروز می‌دانیم که اتم از ذرات کوچکتری تشکیل شده است. الکترونها، پروتونها و نوترون‌ها ذرات تشکیل دهندهٔ اتم هستند. البته یون هیدروژن بدون الکترون و نیز بدون نوترون؛ هیدروژن +۱ است.
در مدل استاندارد، الکترونها ذرات بنیادی، هسته یعنی بدون ساختار داخلی، پنداشته می‌شوند؛ درحالی‌که پروتونها و نوترون‌ها از ذرات دیگری به نام کوارک تشکیل شده‌اند.
هسته
هسته دارای نوترون و پروتون است. پروتون دارای بار مثبت (+) و نوترون بدون بار است؛ و در خارج از هسته الکترون وجود دارد که بار آن منفی (-) است.
ابر الکترونی
این مدل پیشنهاد شده توسط اروین شرودینگر و ایدهٔ چندین دانشمند و محقق در سال ۱۹۳۵ می‌باشد. در این مدل مانند مدل بور (منظومه شمسی) هسته عمدهٔ جرم اتم را تشکیل می‌دهد و در مرکز، الکترون با انرژی مختلف به دور هسته در گردش می‌باشد و الکترونها در لایه‌ای با انرژی معینی وجود ندارند.
مدل‌های اتمی
مدل اتمی دموکریت
دموکریت در ۵۰۰سال قبل از میلاد اوّلین تحقیق‌ها را در رابطه با اتم انجام داد. البته تعداد اندکی از آزمایش‌های او مورد قبول واقع گردید اما اصلی‌ترین گام در راستای تحقیق در رابطه با اتم بود. نام اتم به معنای تجزیه ناپذیر را نیز او انتخاب کرد. نظریه‌های او بسیار ابتدایی بود اما باید توجه داشت که تا زمانی که نمی‌توان اتم را به چشم دید صحبت در رابطه با آن نیز تنها حدس است. او بر این عقیده بود که:
- ماده ساختار ذرّه‌ای دارد یعنی از ذرّه‌های بسیار کوچکی ساخته شده است که خود آن را می‌توان تجزیه ناپذیر نامید.
- اتم مواد مختلف در شکل بایکدیگر متفاوت است. برای مثال مواد تیز و برنده یا ترش دارای اتمی با لبه‌های تیز به شکل‌هایی چون مثلث هستند یا مواد نرم و شیرین دارای شکلی دایره‌ای است (البته این مورد در نظرات بعدی کاملاً رد شده است).
مدل اتمی دالتون
نظریهٔ اتمی دالتون: جان دالتون نظریهٔ اتمی خود را با اجرای آزمایش در هفت بند بیان کرد.
- ماده از ذره‌های تجزیه ناپذیری به نام اتم ساخته شده است.
- همهٔ اتم‌های یک عنصر، مشابه یکدیگرند.
- اتم‌ها نه به وجود می‌آیند و نه از بین می‌روند.
- همهٔ اتم‌های یک عنصر جرم یکسان و خواص شیمیایی یکسان دارند.
- اتم‌های عنصرهای مختلف به هم متصل می‌شوند و مولکولها را به وجود می‌آورند.
- در هر مولکول از یک مادهٔ مرکب معین، همواره نوع و تعداد نسبی اتم‌های سازندۂ آن یکسان است.
- واکنش‌های شیمیایی شامل جابه‌جایی اتم‌ها یا تغییر در شیوهٔ اتصال آنها است. قسمت اول نظریهٔ دالتون تأیید فیلسوف یونانی (دموکریت) بود.
نظریه‌های دالتون نارسایی‌ها و ایرادهایی دارد اما آغازی مهم بود. مواردی که نظریهٔ دالتون نمی‌توانست توجیه کند:
- پدیدهٔ برقکافت (الکترولیز) و نتایج مربوط به آن
- پیوند یونی - فرق یون با اتم خنثی
- پرتو کاتدی
- پرتوزایی و واکنش‌های هسته‌ای
- مفهوم ظرفیت در عناصر گوناگون
- پدیدهٔ ایزوتوپی
نظریهٔ دالتون از سه قسمت اصلی (قانون بقای جرم - قانون نسبت‌ها معین - قانون نسبت‌های چندگانه) می‌باشد.
مطالعهٔ اتم‌ها و ذرات ریزتر فقط به صورت غیرمستقیم و از روی رفتار (خواص) امکان‌پذیر است.
اولین ذرهٔ زیراتمی شناخته شده الکترون است. مواردی که به کشف و شناخت الکترون منجر شد:
- الکتریسیتهٔ ساکن یا مالشی
- پدیدهٔ الکترولیز (برقکافت)
- پرتو کاتدی
- پدیدهٔ پرتوزایی
مدل اتمی جوزف تامسون
مدل اتمی تامسون (کیک کشمشی، مدل هندوانه ای)
- الکترون با بار منفی، درون فضای ابرگونه با بار مثبت، پراکنده شده‌اند.
- اتم در مجموع خنثی است. مقدار بار مثبت با بار منفی برابر است.
- این ابر کروی مثبت، جرمی ندارد و جرم اتم به مجموع تعداد پروتون و نوترون آن بستگی دارد.
- جرم زیاد اتم از وجود تعداد بسیار زیادی الکترون در آن ناشی می‌شود.
مدل اتمی ارنست رادرفورد
- هر اتم دارای یک هستهٔ کوچک است که بیشتر جرم اتم در آن واقع است.
- هستهٔ اتم دارای بار الکتریکی مثبت است.
- حجم هسته در مقایسه با حجم اتم بسیار کوچک است زیرا بیشتر حجم اتم را فضای خالی تشکیل می‌دهد.
- هستهٔ اتم به وسیلهٔ الکترونها محاصره شده است.
مدل اتمی نیلز بور دانمارکی
او یکی از محققان موفّق در این راه بود که با وجود اشتباه بودن مدل او باز هم در خیلی مکان‌ها مانند انرژی اتمی از آن استفاده می‌شود.
- اتم دارای هستهٔ کوچک اما سنگین با بار مثبت است.
- هسته در اتم در حجم کمی قرار دارد که اطراف آن الکترونها بر روی مدارهایی مانند منظومهٔ شمسی به دور آن می‌چرخند.
اطلاعات جدیدی اضافه شد:
همچنین نیلز بور بر این باور بود که الکترونها بر روی مدارهایی به دور هستهٔ اتم پیوسته در حال گردش اند و این نظریه علاوه بر نارسا بودن، اطلاعات
سودمندی در رابطه با ساختار اتم می‌دهد، منظور از نارسا بودن این است که شکل‌های الکترونها به صورت ناقص ترسیم شده می‌باشد در حالی که امروزه می‌دانیم
نظریهٔ کامل تری با نام مدل لایه‌ای عرضه شده است.
مدل اتمی جیمز چادویک
قطعاً مدل اتمی بور با اشکال قابل توجهی روبه‌رو بود و آن هم نبود نوترون یا ماده‌ای بود که دافعهٔ بین پروتونها در مرکز هسته را از بین ببرد. از اینرو چادویک با تأکید بر درستی مدل منظومه شمسی نیلز بور، با توضیح وجود نوترون در هستهٔ اتم، ایراد آن را برطرف کرد. از آن به بعد اصلاحات دیگری بر روی توضیح هستهٔ اتم انجام نشده است. البته دانشمندان بزرگی همچون اروین شرودینگر، پس از او نظریات اتمی بسیاری ارائه کرده‌اند، ولی هنوز هم (در رابطه با هستهٔ اتم)، کامل‌ترین نظریه متعلق به جیمز چادویک است.
مدل اتمی شرودینگر (لایه‌ای)
یک مدل اتمی است که امروزه پذیرفته شده است ولی هنوز از مدل اتمی بور برای نمایش اتم استفاده می‌شود. در این مدل مانند مدل بور هسته که عمدهٔ جرم اتم را تشکیل داده در مرکز اتم قرار دارد و الکترونها با انرژی‌های مختلف به دور هسته در حال گردش هستند. با این تفاوت که در این مدل الکترونها به شکل ابری که ابر الکترونی نامیده شده است در اطراف هستهٔ اتم و در فضای بسیار بزرگی که قطر آن ۱۰۰۰۰ برابر قطر هستهٔ اتم است در حرکت هستند.
شنیده شدن صدای اتم
محققان دانشگاه صنعتی چالمرز سوئد برای نخستین بار از صوت برای برقراری ارتباط با یک اتم مصنوعی استفاده کردند. تعامل بین اتم و نور پدیده‌ای شناخته شده است و به‌طور وسیعی در دانش کوانتومی به کار می‌رود، با این حال دستیابی به همان میزان تعامل با استفاده از امواج صوتی فرایندی چالش برانگیزتر است. هم‌اکنون، محققان دانشگاه چالمرز موفق به جفت کردن امواج صوتی با یک اتم مصنوعی شده‌اند و این موفقیت با همکاری فیزیک‌دانان نظری و تجربی حاصل شده است.[۱۹]
«پر دلسینگ»، رهبر تیم تحقیقاتی تجربی، در این باره گفت: با صحبت کردن و گوش دادن به اتم‌ها دریچهٔ جدیدی را به جهان کوانتومی گشوده‌ایم. هدف بلندمدت ما مهارکردن فیزیک کوانتومی‌است به‌طوری که بتوانیم از قوانین آن نهایت استفاده را بکنیم به‌طور مثال، در ساخت رایانه‌های بی‌نهایت پرسرعت به‌کار ببریم. ما این کار را با خلق مدارهای الکتریکی انجام می‌دهیم که از قوانین کوانتومی تبعیت می‌کند.[۲۰] وی ادامه داد: یک اتم مصنوعی مثالی از چنین مدار الکتریکی کوانتومی است و درست مانند یک اتم طبیعی می‌توان آن را با انرژی شارژ کرد. این انرژی معمولاً در شکل یک ذره ساطع می‌شود که این ذره، معمولاً یک ذره نور است. با این حال، اتم موجود در آزمایش دانشمندان دانشگاه چالمرز برای ساطع‌کردن و جذب‌کردن انرژی در شکل صوت طراحی شده بود. جزئیات این موفقیت علمی در مجلهٔ ساینس منتشر شد.[۲۱]
پانویس
- ↑ «اتم» [شیمی] هم‌ارزِ «atom»؛ منبع: گروه واژه‌گزینی. دفتر اول. فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان. تهران: انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی. شابک ۹۶۴-۷۵۳۱-۳۱-۱ (ذیل سرواژهٔ اتم)
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:پی‌نوشت (رده) - ↑ استثناهایی نیز وجود دارند؛ برای مثال، هستهٔ رایج‌ترین ایزوتوپ هیدروژن (پروتیوم) تنها از یک پروتون تشکیل شده و فاقد نوترون است. خطای یادکرد: برچسب <ref> غیرمجاز؛ نام‌های غیرمجاز یا بیش از اندازه ().
- ↑ برای مثال، هر اتمی که ۱۱ پروتون داشته باشد، متعلق به عنصر سدیم است و هر اتمی که ۲۹ پروتون داشته باشد، متعلق به عنصر مس است. خطای یادکرد: برچسب <ref> غیرمجاز؛ نام‌های غیرمجاز یا بیش از اندازه ().
- ↑ Définitions lexicographiques [archive] et étymologiques [archive] de "atome" du Trésor de la langue française informatisé, sur le site du Centre national de ressources textuelles et lexicales
- ↑ «مقاله اتم در ویکی‌پدیای انگلیسی».
- ↑ ادواردز، ونی (۲۰۱۸). تئوری الکترون. ادتک. ص. ۵۰. شابک ۹۷۸-۱-۸۳۹۴۷-۳۸۲-۱.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Pullman, Bernard (1998). The Atom in the History of Human Thought (in English). Oxford, England: Oxford University Press. pp. 31–33. ISBN 978-0-19-515040-7.
- ↑ Andrew G. van Melsen (۲۰۰۴) [1952]. From Atomos to Atom: The History of the Concept Atom. Translated by Henry J. Koren. Dover Publications. ISBN ۰-۴۸۶-۴۹۵۸۴-۱.
- ↑ John Dalton (۱۸۱۷). New System of Chemical Philosophy vol.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)[پیوند مرده] - ↑ Andrew G. van Melsen (۲۰۰۴) [1952]. From Atomos to Atom: The History of the Concept Atom. Translated by Henry J. Koren. Dover Publications. ISBN ۰-۴۸۶-۴۹۵۸۴-۱.
- ↑ «نظریهٔ اتمی مدرن».
- ↑ «نظریهٔ اتمی دالتون».
- ↑ «فرضیه‌های تئوری اتمی دالتون».
- ↑ «پنج اصل نظریهٔ اتمی دالتون». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۲۲.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «مدل اتمی جان دالتون چیست؟».
- ↑ .Thomson,J.J (August 1901). on bodies smaller than atoms (in English). pp. 323–335.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:سال (رده) - ↑ "The Rutherford Experiment". Rutgers University. Archived from the original on November 14, 2001. Retrieved February 26, 2013.
- 1 2 3 خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب
<ref> غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نامBritannicaوارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). - ↑ [نیازمند منبع]
- ↑ [نیازمند منبع]
- ↑ [نیازمند منبع]
منابع
- ویکی‌پدیای انگلیسی
- مقاله اتم، دانشنامه بریتانیکا
| بنیادی |
| ||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| مرکب |
| ||||||||||||||||||||||||
| شبه ذرات | |||||||||||||||||||||||||
| فهرستها | |||||||||||||||||||||||||
شاخه‌های شیمی | |
|---|---|
| شیمی‌فیزیک | |
| شیمی آلی | |
| شیمی معدنی | |
| شیمی تجزیه | |
| دیگر | |
| همچنین ببینید | |
