Jump to content

Brigit

Ón VicipĂ©id, an chiclipĂ©id shaor.
Teimpléad:WD Bosca Sonraí CarachtarBrigit

Cuir in eagar ar Wikidata
CineĂĄldia de chuid na gCeilteach Cuir in eagar ar Wikidata
Comhthéacs
MiotaseolaĂ­ochtmiotaseolaĂ­ocht na nGael Cuir in eagar ar Wikidata
DĂĄta
Inscnebaineann Cuir in eagar ar Wikidata
Muintir
AthairDaghdha Cuir in eagar ar Wikidata
Eile
Cuid deTuatha DĂ© Danann Cuir in eagar ar Wikidata
ComhionannBrigantia Cuir in eagar ar Wikidata

I Miotaseolaíocht na nGael, Bandia pågånach ba ea Brigit, Bríd nó Brig (a chiallaíonn duine ceannasach[1]), ball de na Tuatha Dé Danann, iníon an Daghdé agus bean chéile Bhreas, a raibh mac aici leis darbh ainm Ruadhån.[2][3]

DeilbhĂ­n i MĂșsaem na BriotĂĄine, Rennes, ag lĂ©iriĂș Brigantia: c. 1 -2 haois AD.

MholtaĂ­ gur seanainm bhandia Ind-Eorpach na maidine Ă© Brigit.[1] Baineann sĂ­ le sĂ©asĂșr an earraigh, torthĂșlacht, leigheas, filĂ­ocht agus ealaĂ­n an ghaibhneora. Deirtear i Sanas Chormaic, a scrĂ­obh manaigh CrĂ­ostaĂ­ sa 10Ăș haois, gurb Ă­ BrĂ­d an "bandia a d'adhair na filĂ­" agus go raibh beirt deirfiĂșracha aici: Brigit an cneasaĂ­ agus Brigit an gabha.[4][5] Tugann sĂ© seo le fios go bhfĂ©adfadh go raibh sĂ­ ina diacht thriarach.[6]

TĂĄ go leor saintrĂ©ithe ag am mbeirt acu, an mbandia agus Naomh BrĂ­d, agus Ăł thĂșs bhĂ­ lĂĄ a fĂ©ile, 1d Feabhra, an fhĂ©ile pĂĄgĂĄnach Imbolc, a cheiliĂșradh tĂșs an earraigh. Moladh dĂĄ bharr gur bandia CrĂ­ostaithe is ea an naomh.[7]

Clann

[cuir in eagar | athraigh foinse]

I Leabhar GabhĂĄla na hÉireann, deirtear gurbh fhile agus inĂ­on an DaghdĂ© Ă­ Brigit. Ba iad Cermait, Aengus, Midhir agus Bodhbh Dearg a leas-dhearthĂĄireacha.

Maoine

[cuir in eagar | athraigh foinse]

I Leabhar GabhĂĄla na hÉireann, insĂ­tear go raibh dhĂĄ dhamh ag Brigit, darbh ainm Fe agus Men, a bhĂ­odh ar fĂ©arach ar mhachaire ainmnithe astu, Femen. In ĂĄit eile, deirtear gur le Dil iad Fe agus Men. B'fhĂ©idir gur bua-ainm do Bhrigit atĂĄ san ainm, Dil.[8]

Ba le Brigit freisin Torc Triath, rĂ­ na dtorc, agus Cirb, rĂ­ na gcaorach (a bhfuil Mag Cirb ainmnithe as).[9] Scairteadh na hainmhithe le rabhadh baoil, agus dĂĄ bharr meastar gur cosantĂłir na mbeithĂ­och ceansaithe Ă­ Brigid.[10]

Bandia

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Is bandia Ă­ Brigit de gach uile rud a mbĂ­onn os ard, amhail is lasracha ard, ardchrĂ­ocha, dĂșnta cnoic; agus de ghnĂ­omhartha a shamhlaĂ­tear gur uaillmhianach iad, amhail is eagna, feabhas, foirfeacht, Ă©irim, deisbhĂ©alaĂ­ fileata, ceardaĂ­ocht (go hĂĄirithe ceird an ghabha dhuibh), leigheasadh, eolas na ndraoi agus cumas comhraic. Sa bhĂ©aloideas, bĂ­onn an-bhaint aici leis an teaghlach agus an tinteĂĄn. TĂĄ roinnt sibh siĂșd dheimhnithe i Sanas Cormaic.

De réir Carmina Gadelica, is éarlamh í Brigit den fhilíocht, gabhadóireacht, leigheas, na healaíona agus ceirdeanna, bólacht agus a leithéid eile, tobair bheannaithe, nathracha (in Albain) agus teacht an earraigh.[11][12] Ar lå a féile, Imbolc, bhítí i mbun réamhaisnéis na haimsire a dhéanamh:

GĂ idhlig[11] Gaeilge

Thig[13] an nathair as an toll
LĂ  donn BrĂŹde,
Ged[14] robh trĂŹ troighean dhen t-sneachd
Air leac an lĂ ir.

Tiocfaidh an nathair as an bpoll
LĂĄ donn BhrĂ­de,
CĂ© go raibh trĂ­ troithe den tsneachta
Ar leac an lĂĄir

Is amhlaidh gurbh ionann a macasamhail na Breataine agus an Eorpaigh, Brigantia, agus dia na Rómhånach Minéirve agus dia na nGréagach Aitéiné,[15] bandéithe le saintréithe ar an dóigh chéanna acu, a thugann foirm don smaoineamh de staid ardéirime, nó corpartha nó intinne.

Seanscéal

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Sa seanscéal Cath Maige Tuireadh, maraíodh Ruadån mac Brigit, i mbun comhraic ar son na bhFomhórach, agus chum sí an caoineadh, meascån de dhreas goil agus cantaireachta, agus í faoi mhairg då bharr. Sa sliocht céanna, tå sé curtha síos di gurbh ise ceapadóir féasóige chun taisteal i rith na hoíche.[16]

Ina hath-insint as Béarla, deir Lady Gregory faoi Bhrigit gur bhean na filíochta í, an-uasal leis, gur bhean an leighis í agus go ndearna sise don chéad uair feadóg chun oíche.[17]

Brigit agus Naomh BrĂ­d

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Sa mheånaois, cumascadh an bandia Brigit leis an naomh Críostaí den ainm céanna, mar atå Naomh Bríd. Sincréiteachas a ghlaoitear ar an bpróiseas seo. De réir eolaí na meånaoise Pamela Berger, "thóg manaigh an phearsa årsa den måthairdhia agus d'fhuadar a hainm agus a feidhmeanna le chéile leis a leagan Críostaí," Naomh Bríd.[7]

Sa rĂ© CrĂ­ostaĂ­ i gCill Dara, bhĂ­odh naonĂșr ban rialta dĂ©ag ag faire ar lasair bheannaithe shĂ­oraĂ­ ar son an naoimh.[18] De rĂ©ir Giraldus Cambrensis agus croiniceoirĂ­ eile, bhĂ­odh fĂĄl ann thart timpeall na lasrach, nĂĄrbh cĂ©ad d'aon fhear Ă© a thrasnĂș - chuirtĂ­ mallacht ar fear ar bith a rinne iarracht, gealt, clĂĄirĂ­neach nĂł bĂĄs fiĂș.[19]

Saintréith spioradåltachta Ind-Eorpaigh ab ea nós faire lasracha síoraí ag bansagairt saintréith.[19] I measc samplaí eile, tå bandia na nGréagach, Hestia, agus a macasamhail Rómhånach, Vesta.

Tå gaol ag an mbandia agus an naomh le tobair bheannuithe leighis, ag Cill Dara agus go leor åiteanna eile ar fud na dtailte Ceilteacha. Tarlaíonn fós gléasadh tobair, nós ina cheanglaítear clooties (en) ar chrainn in aice le tobair leighis, agus modhanna eile um achainí a dhéanamh faoi bhråid Bhríde nó ómós a thabhairt di, i roinnt tíortha Ceilteacha agus sa diaspóra.[20][21]

FĂ©ilĂ­

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Ar a chĂ©ad lĂĄ de mhĂ­ Feabhra a mbĂ­onn an fhĂ©ile phĂĄgĂĄnach, Imbolc, in ĂłmĂłs an bhandĂ©.[22] Ar an dĂłigh chĂ©anna, ceiliĂșrtar LĂĄ FhĂ©ile BrĂ­de ar an 1d Feabhra san Eaglais Chaitliceach RĂłmhĂĄnach, san Eaglais Cheartchreidmheach an Oirthir agus sa Chomaoineach AnglacĂĄnach.

Athbheochan nuaphĂĄgĂĄnach

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Is pearsa thåbhachtach í Brigid do phågånaigh an lae inniu, a chuireann béim ar a diagacht thriarach. Adhrtar í scaití i dteannta le Cernunnos.[23]

SanasaĂ­ocht

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Ón Sean-Ghaeilge i leith, athraĂ­odh Brigit go BriÄĄid, Brighid agus sa deireadh BrĂ­d tar Ă©is leasĂș na litrithe. BhĂ­ an fhoirm SheanGhaeilge mar bhun de leaganacha i dteangacha na hEorpa, ag tosĂș le Brigit as Laidin na meĂĄnaoise, ansin sa lĂĄ inniu: Bridget agus Bridgit as BĂ©arla, Brigitte as Fraincis, Birgitta Sualainnis, Brigida as IodĂĄilis agus Piritta as Fionlainnis.

TĂĄ an t-ainm frĂ©amhaithe Ăłn bPrĂłtai-Ceiltis *BrigantÄ« le brĂ­ "An Duine Ceannasach", gaolmhar le bandia na mBriotanach goddess Brigantia, an t-ainm SeanGhearmĂĄinis Ard Burgunt, agus an focal Sanscrait Báč›hatÄ« (à€Źà„ƒà€čà€€à„€) "ard", buafhocal den bhandia HiondĂșch Ă©irĂ­ na grĂ©ine, Ushas. Ar deireadh, tĂĄ sĂ© frĂ©amhaithe Ăłn bPrĂłtai-Indo-Eorpais *bÊ°rÌ„Ç”Ê°Ă©ntih₂ (foirm bhaininscneach de *bÊ°Ă©rǔʰonts, "ard"), frĂ©amhaithe Ăł *bÊ°erǔʰ- ("ardaigh").[24][25]

Leaganacha eile:

  • BrĂŹghde/BrĂŹde (Alba)
  • Ffraid (An Bhreatain Bheag); freisin Braint, alt. Breint, ainm abhann ar Inis MĂłn. De dheasca athruithe tosaigh i mBreatnais agus neamhghuthĂș i ndiaidh "t" i Sant, athraĂ­onn a hainm Ăł *Fraid (< *Braid) go Ffraid i logainmneacha amhail is Llansanffraid, Baile Naoimh BhrĂ­de.[26]
  • Breo Saighead - sanas am bhĂ©aloidis le fĂĄil i Sanas Cormaic, ach measann sanasaithe gur sĂĄch neamhdhĂłchĂșil Ă©.

FĂ©ach freisin

[cuir in eagar | athraigh foinse]

FoinsĂ­

[cuir in eagar | athraigh foinse]
  • Bitel, Lisa M. 2001. St. Brigit of Ireland: From Virgin Saint to Fertility Goddess
  • MacKillop, James. 1998. Dictionary of Celtic Mythology. (Oxford: Oxford University Press) ISBN 0-19-280120-1
  • The Slaney Press. 1994. Lady Gregory's Complete Irish Mythology. (Londain: The Slaney Press)

Naisc sheachtracha

[cuir in eagar | athraigh foinse]

TagairtĂ­

[cuir in eagar | athraigh foinse]
  1. 1 2 Campbell, Mike Behind the Name. FĂ©ach freisin Xavier Delamarre, brigantion / brigant-, in Dictionnaire de la langue gauloise (Éditions Errance, 2003) ll. 87–88: "Le nom de la sainte irlandaise Brigit est un adjectif de forme *brigenti
 'l'Eminente'." TĂĄ E. Campanile luaite ag Delamarre, in Teangacha Ind-Eorpacha ("The name of the Irish Saint Brigid is an adjective of the form *brigenti
 'the Eminent'"), eagraithe ag Françoise Bader (PĂĄras, 1994), ll. 34–40, a mhaĂ­onn gur bandia Ind-Eorpach Ă©irĂ­ na grĂ©ine Ă­ Brigid, maraon le hAurora.
  2. ↑ Kim Curran (2026-01-29). "Brigid" (as en).
  3. ↑ MĂĄire NĂ­ Fhinneadha (24 Feabhra 2026). "Feimineach corraithe nach ngabhann leithscĂ©al faoina dearcadh ar an saol a dhear fir d’fhir" (ga-IE). Tuairisc.ie. DĂĄta rochtana: 2026-02-24.
  4. ↑
    Ó hÓgĂĄin, DĂĄithĂ­. Miotas, FinscĂ©al & RĂłmĂĄnsacha: CraicteagĂĄn traidisiĂșn tĂ­re na hÉireann. Prentice Hall Press, 1991, lch. 60
  5. ↑
    Wright, Brian. BrĂ­d: Bania, Druidess agus Saint. The Press Press, 2011. lch.26-27
  6. ↑ Sjoestedt, Marie-Louise (2000). "Celtic Gods and Heroes": 21, 25. Dover Publications.
  7. 1 2 Berger, Pamela (1985). "The Goddess Obscured: Transformation of the Grain Protectress from Goddess to Saint". Boston: Beacon Press.
  8. ↑ The Metrical Dindsenchas: "Mag Femin, Mag Fera, Mag Fea," Dán 36
  9. ↑ Macalister, R. A. Stewart. Lebor GabĂĄla Érenn. Part IV. Irish Texts Society, Baile Átha Cliath, 1941. § VII, CĂ©ad Athleagan, ¶ 317.
  10. ↑ Ellis, Peter Berresford. "Celtic Women." Wm. B. Erdmans Publishing, Grand Rapids, MI, 1995, lch. 28.
  11. 1 2 Carmichael, Alexander (1900) Carmina Gadelica: Hymns and Incantations, Ortha Nan Gaidheal, Volume I, lch. 169 The Sacred Texts Archive
  12. ↑ TĂĄ ort na hargĂłintĂ­ 'teideal =' agus 'url =' a shonrĂș nuair a ĂșsĂĄideann tĂș {{ lua idirlĂ­n}}. "". Jones' Celtic Encyclopedia.
  13. ↑ thig ar en.wiktionary.org
  14. ↑ ged ar en.wiktionary.org
  15. ↑ Encyclopédia Britannica: Celtic Religion
  16. ↑ Dara Cath Maige Tuired, aistrithe le Elizabeth A. Gray. ¶ 125
  17. ↑ Gregory, Isabella Augusta (1904). "Gods and fighting men : the story of the Tuatha de Danaan and the Fiana of Ireland": 24. OCLC 907958219.
  18. ↑ Sa lá atá inniu ann: Perpetual flame
  19. 1 2 "The Topography of Ireland" 54, 59.
  20. ↑ Healy, Elizabeth (2002) In Search of Ireland's Holy Wells. Dublin, Wolfhound Press ISBN 0-86327-865-5 ll. 12–19, 27, 56–7, 66, 69, 81.
  21. ↑ Logan, Patrick (1980) The Holy Wells of Ireland. Buckinghamshire, Colin Smythe Limited. ISBN 0-86140-046-1, ll. 22–3, 95.
  22. ↑ John T. Koch (2006). "Celtic Culture: A Historical Encyclopedia". ABC-CLIO. Dáta rochtana: 14 March 2013.
  23. ↑ Magliocco, Sabina (2001-01-28). "Neo-pagan sacred art and altars : making things whole": 30. Jackson: University Press of Mississippi. OCLC 46573490.
  24. ↑ Matasović, Ranko, Etymological Dictionary of Proto-Celtic, Brill, 2009, ll. 78-79
  25. ↑ Mallory, J. P. agus Adams, Douglas Q. (eag.), Encyclopedia of Indo-European Culture, Taylor & Francis, 1997, lch. 269
  26. ↑ "Brigit in Wales: Sant Ffraid". www.brigitsforge.co.uk. Dáta rochtana: 2023-02-01.
Aisghafa Ăł "https://ga.wikipedia.org/w/index.php?title=Brigit&oldid=1310635"