Od koncepcji do budowy międzynarodowego ośrodka badawczego

O MCB

Małopolskie Centrum Biotechnologii UJ (MCB) to międzynarodowy instytut badawczy, którego misją jest prowadzenie badań naukowych w obszarze nauk o życiu, na najwyższym światowym poziomie.

Od koncepcji do realizacji 

Małopolskie Centrum Biotechnologii powstało jako pozawydziałowa jednostka badawcza działająca w strukturze Uniwersytetu Jagiellońskiego. Pomysł utworzenia Centrum dojrzewał przez wiele lat i był efektem obserwacji oraz doświadczeń prof. Kazimierza Strzałki, pierwszego dyrektora MCB, z jego pobytów na zagranicznych uniwersytetach, szczególnie w Japonii i USA.

Na wielu uczelniach w tych krajach funkcjonują tzw. szkoły (Schools) zajmujące się głównie kształceniem studentów na poziomie niższym (undergraduate) oraz instytuty badawcze (Research Institutes), w których naukowcy mogą koncentrować się na prowadzeniu badań naukowych na najwyższym poziomie, a dydaktyka ogranicza się głównie do opieki nad doktorantami.
Ważnym impulsem do stworzenia koncepcji MCB była także obserwacja polskiego środowiska akademickiego. Uczelnie tworzą zarówno pasjonaci dydaktyki, jak i naukowcy, dla których zajęcia ze studentami są jednym z wielu obowiązków, obok najważniejszej dla nich pracy badawczej. Wpływ tych obserwacji i doświadczeń stał się istotnym elementem kształtującym koncepcję MCB. Zgodnie z tą koncepcją MCB zatrudnia badaczy wyłącznie na stanowiskach naukowych, a jednocześnie pozostaje częścią struktury uniwersytetu i współpracuje z jego wydziałami, co pozwala prowadzić dydaktykę w wymiarze optymalnym dla naukowców.

Pomysł utworzenia centrum badawczego przy Uniwersytecie Jagiellońskim uzyskał poparcie władz uczelni oraz konsorcjum AKCENT Małopolska, zrzeszającego cztery krakowskie szkoły wyższe. Wymogiem było, aby projekt był wspólną inicjatywą co najmniej dwóch partnerów – w przypadku MCB współpracę podjęła Akademia Rolnicza. 9 grudnia 2004 roku konsorcjum podjęło decyzję o realizacji Małopolskiego Centrum Biotechnologii, powierzając koordynację Uniwersytetowi Jagiellońskiemu.

Realizacja projektu dzięki środkom unijnym

Powstanie centrum badawczego w strukturze uniwersytetu stało się możliwe dzięki środkom unijnym z Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka 2007-2013. W 2008 r. podpisano umowę wstępną, a w 2009 r. - właściwą umowę o finansowaniu projektu, co umożliwiło rozpoczęcie prac projektowych nad budynkiem MCB. Po wyborze koncepcji architektonicznej rozpoczęto budowę, która zakończyła się jesienią 2013 r. Przetarg na głównego wykonawcę wygrała firma Budimex.

Uroczyste otwarcie MCB odbyło się 13 maja 2014 r. jako jedno z wydarzeń towarzyszących jubileuszowi 650-lecia utworzenia Akademii Krakowskiej. Inauguracyjny wykład wygłosił laureat nagrody Nobla, prof. Robert Huber.

Międzynarodowy charakter MCB

Wkrótce po utworzeniu ośrodka powstały nowoczesne laboratoria, a MCB stało się instytutem o charakterze międzynarodowym, zatrudniającym naukowców z Austrii, Japonii, Wielkiej Brytanii i wielu innych krajów. Przyjęcie języka angielskiego jako języka roboczego umożliwiło przyciągnięcie wielu badaczy z zagranicy.

W 2010 r. UJ podpisał umowę o współpracy z Max Planck Gesellschaft, co pozwoliło utworzyć w MCB pierwsze laboratorium afiliowane przez to towarzystwo naukowe. Kierownikiem laboratorium został dr Sebastian Glatt, a jego zespół rozpoczął działalność w 2015 r. Podczas uroczystości otwarcia wykład inauguracyjny wygłosiła laureatka Nagrody Nobla, prof. Ada Yonath.  W tym samym roku do MCB dołączyła kolejna międzynarodowa grupa dra Jonathana Gardinera Heddle’a. Rozwój MCB wzmocniła również współpraca z Kyoto University, dzięki której w 2016 r. rozpoczęła działalność pracownia dr Kenji Yamady. Powstanie tych zespołów było istotnym etapem umiędzynarodowienia badań MCB i podniesienia ich jakości do poziomu światowego. Obecnie około 30% osób prowadzących badania w MCB to obcokrajowcy.

Przy MCB od początku działa Międzynarodowy Komitet Doradczy (International Advisory Board), w skład, którego wchodzą wybitni naukowcy, w tym laureaci Nagrody Nobla. Rada dokonuje okresowej oceny grup badawczych, wskazuje kierunki badań i uczestniczy w wyborze dyrektora Centrum. 

Pierwszym dyrektorem MCB w latach 2014 - 2019 był prof. Kazimierz Strzałka, natomiast w latach 2020 - 2025 prof. Danuta Earnshaw Mossakowska. Od sierpnia 2025 r. funkcję p.o. dyrektora Małopolskiego Centrum Biotechnologii pełni prof. Grzegorz Dubin.

Więcej informacji o historii MCB w publikacjach prof. Kazimierza Strzałki:

Geneza powstania, sposób funkcjonowania i znaczenie dla koncepcji uniwersytetu badawczego.

Otwarcie laboratorium Maxa Plancka w MCB UJ.

Nowy sposób uprawiania nauki na Uniwersytecie Jagiellońskim.

Byli dyrektorzy MCB

Prof. dr hab. Grzegorz Dubin (p.o. dyrektora 2025-2026)

Do swoich największych osiągnięć na polu rozwoju potencjału naukowego MCB prof. Dubin zalicza ustanowienie trzech nowych grup badawczych kierowanych przez wysokiej klasy naukowców z kraju i z zagranicy (Przemysława Grudnika, Magdalenę Schacherl oraz Berta van den Berga) oraz utworzenie laboratorium usługowego badającego interakcje makromolekuł.

Ważnym osiągnięciem jest wzmocnienie pozycji MCB na arenie międzynarodowej przez pozyskanie środków z unijnego instrumentu współpracy instytucjonalnej i budowania potencjału na realizację projektu Impact-Cell w konsorcjum obejmującym m.in. EMBL.

Uwieńczone sukcesem działania prof. Dubina na rzecz rozszerzenia przywileju występowania na uroczystościach uniwersyteckich w tradycyjnych togach na przedstawicieli jednostek pozawydziałowych, w tym MCB, stanowią znak rosnącej pozycji jednostek badawczych w strukturze uczelni.

W okresie sprawowania funkcji przez prof. Dubina pracownicy MCB opublikowali 19 prac naukowych w czasopismach o współczynniku oddziaływania (ang. impact factor) powyżej 15 oraz pozyskali szereg grantów naukowych, w tym prestiżowy grant TOP200 NAWA, tworząc stabilne podstawy dalszego rozwoju.

Dr Danuta Earnshaw Mossakowska, prof. UJ (dyrektor w latach 2020-2025)

Danuta Earnshaw urodziła się i zdobyła wykształcenie w Wielkiej Brytanii. Rozpoczęła swoją karierę jako pracownik naukowy, uzyskując tytuł licencjata biochemii na University College London, doktorat na University of Surrey, a następnie dwa post-doc w Imperial College i Institute of Cancer Research. Chciała jednak pracować nad czymś, co ma konkretny punkt końcowy, więc przeniosła się do pracy w dziale badań i rozwoju w przemyśle farmaceutycznym. Miała szczęście pracować nad dwoma lekami, które trafiły na rynek. Jest posiadaczką kilku przyznanych na całym świecie patentów, które doprowadziły do badań klinicznych nad lekiem biologicznym.
W ciągu 30 lat pracy Danuta zajmowała wiele stanowisk, była kierownikiem działu zajmującego się generowaniem odczynników i opracowywaniem testów zarówno biochemicznych, jak i komórkowych. Przez 7 lat w GlaxoSmithKline kierowała współpracą naukową w całej Europie z naukowcami z uniwersytetów i instytutów takich jak CeMM Vienna, Cambridge, Edynburg i Imperial. Przyniosło jej to ogromne doświadczenie w zarządzaniu badaniami, które było nieocenione w roli dyrektora MCB.

Prof. dr hab. Kazimierz Strzałka (dyrektor w latach 2014-2019)

Prof. dr hab. Kazimierz Strzałka wniósł znaczący udział w przekształcenie Instytutu Biologii Molekularnej UJ (którym w tym czasie kierował) w Wydział Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii UJ, zostając jego pierwszym dziekanem. Pod kierunkiem prof. Strzałki przygotowany został projekt inwestycyjny „Małopolskie Centrum Biotechnologii Źródłem Innowacji w Małopolsce”. Po uzyskaniu finansowania w ramach unijnego programu operacyjnego Innowacyjna Gospodarka, pełnił funkcję kierownika projektu i jednocześnie przewodniczącego Rady Małopolskiego Centrum Biotechnologii (MCB) w fazie organizacji. Kierował MCB od czasu oficjalnego otwarcia, czyli 13 maja 2014 r. do końca 2019 r., pełniąc jednocześnie funkcję przewodniczącego Rady MCB.

Prof. K. Strzałka jest twórcą koncepcji funkcjonowania MCB jako Centrum Doskonałości Naukowej. Główne elementy tej koncepcji to: nacisk na aktywną współpracę zagraniczną i wysoki stopień umiędzynarodowienia z j. angielskim jako podstawowym językiem Centrum, brak obowiązków dydaktycznych oraz ocena działalności Centrum przez Miedzynarodowy Komitet Doradczy - radę zewnętrzną w stosunku do UJ, do której to Rady udało mu się pozyskać najwybitniejszych naukowców, w tym laureatów Nagrody Nobla i dwóch wiceprezesów Towarzystwa Maxa Plancka. Prof. K. Strzałka utworzył w MCB laboratorium afiliowane przez Towarzystwo Maxa Plancka. Gdy rozpoczynał kierowanie MCB, Centrum nie posiadało etatów, doktorantów ani grantów badawczych. Przy końcu kadencji dyrektorskiej prof. K. Strzałki społeczność MCB liczyła już 114 osób (w tym 69 osób na etatach naukowych) oraz ponad 40 doktorantów. Wśród osób zaangażowanych w badania około 25% stanowiły osoby z zagranicy. W tym czasie w MCB było realizowanych 48 grantów na łączną kwotę około 65 mln. zł. Dorobek publikacyjny pracowników MCB liczył kilkaset pozycji, w tym pierwsza pochodząca z MCB publikacja w Nature.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Film zrealizowany przez pracownika zatrudnionego w ramach środków projektu "Coming to Poland Made Easy" środki europejskie z Funduszu Europejskiego dla Rozwoju Społecznego 2021 - 2027 (FERS), projekt NAWA pt. „Wsparcie instytucji szkolnictwa wyższego i nauki w obsłudze osób cudzoziemskich oraz Polek i Polaków wyjeżdżających za granicę”, umowa nr BPI/WTP/2024/1/00045/U/00001.