Kawaii

Subkultura kawaii, styl decora

Yumeji Takehisa, 1914 (od lewej: ówczesna kochanka Hikono Kasai, była żona Tamaki Kishi, Yumeji Takehisa)

Yayoi Museum & Takehisa Yumeji Museum w tokijskiej dzielnicy Bunkyō-ku

Sklep Sanrio w kształcie truskawki

Kawaii (jap. かわいい, 可愛い) – przymiotnik w języku japońskim oznaczający: „sympatyczny”, „uroczy”, „czarujący”, „śliczny”, „słodki”, „milutki”. Jednocześnie jest to określenie japońskiego nurtu kulturowego, polegającego na postrzeganiu i tworzeniu świata jako uroczego, słodkiego, ujmującego. Posiada emocjonalny charakter. Odnosi się zarówno do osób, rzeczy, przedmiotów, jak i zjawisk. Można to słowo rozumieć jako cechę, dzięki której dana rzecz jest kochana lub możliwa do kochania. Postrzeganie w sposób kawaii jest skrajnie subiektywne. Może polegać na specyficznym wyglądzie, zachowaniu oraz sposobie wypowiadania się.

Cechy charakterystyczne

Cechy estetyki kawaii:

• podziw dla rzeczy małych i kruchych,
• wzbudzanie u odbiorcy wrażliwości,
• inspiracja kulturą europejską i Zachodem np. Walt Disney,
• nawiązywanie zarówno do tradycji, jak i nowoczesności,
• tworzenie indywidualnego świata marzeń, który jest wytchnieniem od rzeczywistości,
• komercjalizacja – podporządkowanie części życia społecznego regułom handlowym.

Historia i geneza

Obecność estetyki kawaii można było zaobserwować już w dawnych wiekach np. w buddyjskich posążkach, drzeworytach ukiyo-e, czy też w uroczych lalkach. Można w nich dostrzec podziw dla rzeczy małych i uroczych. Celem takich przedmiotów było wzbudzenie wrażliwości u odbiorcy swoją kruchością i delikatnością.

Symboliczną datą początku kawaii jest rok 1914. Był to okres Taishō (1912–1926), w którym zmienił się styl życia dziewcząt. Wcześniej kończyły swoją edukację na szkole podstawowej, podejmowały pracę i wychodziły za mąż. W okresie Taishō coraz częściej dziewczęta kontynuowały naukę, były lepiej wykształcone. W ten sposób stawały się bardziej niezależne. W 1914 roku w tokijskiej dzielnicy Nihonbashi powstał sklep Minatoya Ezōshiten, który sprzedawał przedmioty kawaii. Założycielem sklepu był Yumeji Takehisa – ilustrator z kręgu kultury shōjo. Mimo że określenie kawaii nie było jeszcze popularne, Takehisa mówił o swoich dziełach, używając tego określenia. W ślad za Minatoya Ezōshiten zaczęły powstawać kolejne sklepy, np. Himawariya, założony przez Jun'ichiego Nakaharę. Na początku wyjątkowym zainteresowaniem cieszyły się materiały przeznaczone do pisania – długopisy i papiery, ze względu na popularność korespondencji listownej. Kobiety i dziewczęta zaczęły pisać na sposób kawaii, ozdabiając teksty rysunkami, a rynek wyszedł im naprzeciw, tworząc akcesoria do pisania.

Rynek kawaii rozwijał się szczególnie szybko w latach 80. XX wieku - w kontekście kawaii można śmiało mówić o konsumpcji symbolicznej, gdyż Japończycy zaczęli bardziej zwracać uwagę na design nabywanych przedmiotów aniżeli na ich praktyczne zastosowanie. Relatywny dobrobyt w tym czasie sprawił, że rozwijały się duże firmy dostarczające konsumentom estetycznych dóbr według koncepcji marketingowej, polegającej na promowaniu produktów w stylu kawaii.

Yayoi Museum & Takehisa Yumeji Museum w Tokio

W tokijskiej dzielnicy Bunkyō znajdują się połączone Yayoi Museum i Takehisa Yumeji Museum. To pierwsze prezentuje dzieła artystów, ilustratorów z kręgu kultury shōjo, a drugie zawiera kolekcję prac Yumeji Takehisy (1884–1934), związanego z estetyką kawaii. Był on wybitnym malarzem, projektantem książek i grafik okresu Taishō. Jego rysunki młodych dziewcząt, które są źródłem kultury kawaii w Japonii, są również popularne za granicą.

Ciemna strona subkultury kawaii

Od kilku dekad tokijska dzielnica Harajuku jest centrum subkultury „różowej, miękkiej słodyczy, pastelowych kolorów”, czyli yume-kawaii (yume znaczy „marzenie, iluzja, wizja”). Taki też obraz tego nurtu jest kojarzony z Japonią na świecie. Istnieje jednak druga strona tego trendu. Wśród falbanek, kwiatków i uroczych maskotek pojawił się poważny temat samobójstw, depresji, zagubienia, czyli zdrowia psychicznego wśród młodego pokolenia. Nazywa się to zjawisko yami-kawaii (yami znaczy tu „choroba”). Ten styl mody i bycia podkreśla urodę, ale jednocześnie zawiera symbole przedstawiające choroby i śmierć. Pojawiły się nowe słowa, jak m.in.: itami-kawaii (itami – „ból”), anti-kawaii, kowa-kawaii (kowai – „strach, bać się”), menhera (z ang. „mental health”), kimo-kawaii (kimochi – „nastrój, stan umysłu”; tu w znaczeniu bycia jednocześnie odrażającym i atrakcyjnym, słodkim i obrzydliwym), busu-kawaii (brzydki, ale uroczy; uroczo-brzydki), ero-kawaii (seksowana słodycz). Stąd np. na słodkich, różowych serduszkach znaki kanji „choroba” i krople krwi, czy „śmierć” i węzeł szubieniczny.

Bibliografia

• Tomasz Burdzik, Kawaii - estetyka made in Japan, "Kultura Popularna", 2(44), 2015, s.156-165.
• Klaudia Adamowicz, Kamila Sosnowska, Oblicza kawaii, Wydawnictwo Kirin, Warszawa 2018, ISBN 978-83-629-4575-7
• S.Torikai, Charming Kawaii Styles through the Ages, "Nipponia" 2007, No. 40
• M.Brzozowska-Brywczyńska, To co, urocze. Notatki o estetyce cuteness, "Czas kultury" 2007

Linki zewnętrzne

• Leila Madge, Capitalizing on "Cuteness": The Aesthetics of Social Relations in a New Postwar Japanese Order [dostęp 06.01.2019]
• Tekst i wideo pokazujący mroczną stronę kawaii. fashionfixdaily.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-01-12)]. (ang.).