Komes

Komes (łac. comes, lm. comites) – termin historyczny używany w zróżnicowanym znaczeniu.

W okresie cesarstwa rzymskiego było to określenie klienta będącego towarzyszem swojego patrona, później tytuł doradcy cesarza, kierownika działu cesarskiej administracji centralnej lub dostojnika skupiającego władzę administracyjną i wojskową rzymskiej prowincji, a od III w. tytuł cesarskich wyższych urzędników dworskich lub państwowych.

W średniowiecznym państwie frankijskim tytułowano tak urzędników dworskich oraz naczelników okręgów miejskich z ludnością romańską, później także reprezentantów władcy w danym regionie. Na terenach zamieszkałych przez ludność germańską jego odpowiednikiem był hrabia (grafio). Ze słowa comes wywodzą się angielskie i romańskie tytuły hrabiowskie i nazwa hrabstwo, a na Węgrzech nazwa okręgu administracyjnego – komitat.

Na ziemiach wczesnośredniowiecznej Polski był to odpowiednik żupana, tytuł dygnitarzy królewskich – rządców okręgów grodowych lub prowincji w XI i XII w., a później tytuł wyższych urzędników lub pełniących ważne funkcje z królewskiego rozkazu w XIII i XIV w.

W monarchii piastowskiej

Na ziemiach polski miano komes w dokumentach pojawia się w XII wieku wskutek przejmowania zachodnich zwyczajów i tytulatury. Kontakt z Zachodem dotyczył przede wszystkim rodziny książęcej i najbliższych jej współpracowników. Pierwotnie komesami nazywano panów lennych (możnowładców), w okresie feudalnym – zarządców okręgów grodowych. Jako urzędnicy królewscy zarządzali grodem, pilnowali poboru podatków, na swoim terenie sprawowali władzę sądowniczą i dowodzili wojskiem. Ze względu na położenie okręgu komesi nie byli równi sobie – komesi stolicy i obszarów bardziej strategicznych zazwyczaj byli wybierani spośród bardziej zaufanych ludzi i mieli częstszy kontakt z władcą. Częściej też wyruszali na wojnę, a z różnych przyczyn nie uczestnicząc osobiście, musieli wyznaczać zastępcę do spraw wojennych. Spośród można wywodzić funkcję wojewody.

Funkcja komesa często była dziedziczona, a po jej wygaśnięciu (np. z braku potomka męskiego) tytuł pozostawał i stawał się dziedziczny – wskutek czego pojawili się komesi tytularni. Przedniejsi z możnowładców, czując się im równymi z racji majątku, również przyjmowali tytuł komesa, choć nie łączyło się to ze sprawowaniem zarządzania okręgiem, jak nadal miało to miejsce w Europie Zachodniej. Według Juliusza Bardacha była to grupa zamknięta i przynależność do niej wynikała w zasadzie z tytułu urodzenia, a więc była dziedziczna. Na tej drodze pojawiły się również inne tytuły. Kres rozwarstwieniu szlachty i tytułomanii starała się położyć późniejsza polityka społeczna książąt piastowskich, a formalnie przypieczętowała konstytucja z 1638 roku, która zakazywała używania w Polsce wszelkich tytułów – z wyjątkiem enumeratywnie wymienionych tytułów książęcych rodzin pochodzących z Wielkiego Księstwa Litewskiego (kniaziów). Mimo to wiele rodzin arystokratycznych, które mogły się poszczycić pochodzeniem od wczesnośredniowiecznego możnowładztwa, nawiązywało i nawiązuje do komesowskiej genezy swego rodu.

Zarządcy zamków książęcych lub królewskich w szczególnie ważnych miastach, często używali tytułu komesa nadwornego. Pełnili te same funkcje co inni na mniejszym obszarze i pod nadzorem księcia, więc przede wszystkim musieli dbać o bezpieczeństwo i wygodę panującego. W tłumaczeniach łaciński termin comes palatinus zazwyczaj zastępowany jest zwrotami: komes wrocławski, komes krakowski itp. Z biegiem czasu, w miarę rozwoju hierarchii dworskiej, funkcja uległa przekształceniu – na Zachodzie w sędziego pełnomocnika władcy (zobacz: palatyn) w Polsce w podkomorzego.

Według Romana Grodeckiego na przełomie XII i XIII w. na całym obszarze władztwa jednego księcia (króla) mógł funkcjonować tylko jeden komes nadworny. Na tym tle doszło do konfliktu między Goworkiem a wojewodą Mikołajem. Wtedy komes nadworny zarządzał urzędami, mianował i odwoływał w imieniu króla różnych urzędników, więc stanowisko było ważne, ale i niepopularne, bowiem zyskując przychylność nielicznych mianowanych, równocześnie zyskiwało się znacznie więcej wrogów wśród pominiętych. Znamienny jest tu przykład Sieciecha, comesa palacii za panowania Władysława Hermana. Według Galla Anonima, rozdawał on urzędy w całym państwie swoim krewnym oraz pochlebcom nawet spoza warstwy możnych, co szczególnie wywołało powszechne wzburzenie. Po upadku Sieciecha książę nie powołał nowego palatyna, sam przejmując jego obowiązki.

Księżna Helena sprawująca władzę w imieniu małoletniego Leszka Białego (po 1194 r.), również samodzielnie mianowała na urzędy, chociaż polegając na rekomendacjach swoich zaufanych: duchownego Nicolausa i rycerza Fulco. Za panowania Wacława II (przywilej z 1291 r.) sprawa została przesądzona; istotne rozstrzygnięcia mogły być podejmowane tylko po konsultacjach z przedstawicielami Kościoła i miejscowego możnowładztwa. Podobne zobowiązania podjął już w 1228 r. Władysław Laskonogi, co oznacza, że eliminację urzędu palatyna oraz kolegialność decyzji można wtedy uznać za zjawisko trwałe.

Jeszcze w 1209 r. Henryk Brodaty mianował palatynem (a właściwie, z racji funkcji – kanclerzem) Mikołaja, człowieka spoza dworu, niemającego żadnego oparcia wśród możnowładców. Jako obcemu i nie należącemu do istniejącego wcześniej układu, bardziej opłacało mu się posłuszeństwo wobec Henryka, z którego woli piastował funkcję, niż udział w dworskich intrygach; nie mógł też liczyć na przychylność czy protekcję kogokolwiek z dworu. Chociaż to Henryk mianował na urzędy, Mikołaj ponosił za te nominacje całą odpowiedzialność. Jak widać, po wprowadzeniu władzy absolutnej stanowisko palatyna uległo przemianie w posadę kanclerza, wykonującego polecenia króla lub księcia, a na dworach z tendencjami demokratycznymi zostało całkowicie zlikwidowane na rzecz organu kolegialnego działającego przy królu lub księciu – początkowo była to rada baronów.

W pewnym okresie, w południowo-wschodniej Polsce, na Węgrzech, w Rumunii funkcję naczelnika (a więc odpowiednika palatyna) okręgu zwanego wtedy komitatem pełnił żupan.

Terminologia

Należy odróżniać komesów od baronów (barones). Tym drugim terminem w Polsce określano radę książęcą i wyższych urzędników – przeciwnie do praktyki w Europie zachodniej, gdzie baronami określano alodialnych panów (np. niemieccy Freiherr). W Polsce, formalnie rzecz biorąc, każdy szlachcic miał rangę barona.

W niektórych opracowaniach (tłumaczeniach z łaciny) wyraz comes przekładany jest jako książę. Jest to podobny błąd merytoryczny, jak przekładanie angielskiego tytułu earla jako księcia, zamiast hrabiego.

W Niemczech palatyn (Pfalzgraf) z cesarskiego urzędnika stał się stopniowo panem feudalnym o randze księcia, natomiast nadawany przez Stolicę Apostolską tytuł Comes Palatinus Lateraneum – jest powszechnie tłumaczony jako tytuł hrabiowski.