İçeriğe atla

Pompeiopolis

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Pompeiopolis
Grekçe: Πομπηιούπολις
Türkiye üzerinde Pompeiopolis
Pompeiopolis
Pompeiopolis
Türkiye haritasındaki konumu.
KonumTaşköprü, Kastamonu,
 Türkiye
BölgePaflagonya
Koordinatlar41°31′01″N 34°12′47″E / 41.517°K 34.213°D / 41.517; 34.213
TürYerleşim yeri
Tarihçe
KurucuPompeius Magnus-(Pompey)
KuruluşMÖ.65
Kültür(ler)Helenistik Dönem, Roma Dönemi, Bizans Dönemi, Selçuklu Dönemi
Bağlı olduğuBitinya, Pontus krallığı
İlgili kişi(ler)Attalos, Pylaimenes, Septimus Severus, Mithridates
Olay(lar)Augustus dönemi, Marcus Aurelius dönemi, Lucius Verus dönemi
Sit ayrıntıları
Buluntu(lar)Roma villası, Akropolis, Nereid-Triton mozaiği, antik yapılar, sütun, sütun başlığı, Afrodit Heykeli,
Kazı tarihleri1983-1994-2006-2021-2023-2024-2025
ArkeologlarDr.Tayyar Gürdal
DurumRestore
DesignationPiskoposluk merkezi
Pompeiopolis
şehir, arkeolojik sit, insan yerleşimi
ülkesiTürkiye Değiştir
içinde bulunduğu idari birimTürkiye, Kastamonu Değiştir
içinde/üzerinde bulunduğu fiziksel yerKaradeniz Bölgesi Değiştir
konum koordinatları41°58′41″K 33°45′41″D, 41°30′50″K 34°12′53″D Değiştir

Pompeiopolis (Grekçe: Πομπηιούπολις, romanize: Pompeius'un Kenti), Antik Paflagonya bölgesinde yer alan ve 19. yüzyılın başlarında bugün Kastamonu'nun Taşköprü ilçesi yakınlarındaki Zımbıllı Tepe kalıntılarıyla özdeşleştirilen tarihi bir Roma kentidir. Şehir Pompey tarafından kurulmuştur. Coğrafi olarak Kastamonu'nun 40 km kuzeydoğusunda, günümüz Taşköprü yerleşiminin hemen karşısında, Gökırmak (Grekçe: Αμνίας, Amnías) vadisinde konumlanır. Antik kentin sınırları kuzeyde Küre Dağları'na, güneyde Ilgaz Dağları'na, doğuda Kızılırmak'a (Halys) ve batıda Pınarbaşı vadisine kadar uzanmaktaydı.

Tarihçe

[değiştir | kaynağı değiştir]

Kentin kuruluşu, Roma’nın ünlü generali Pompeius Magnus (Büyük Pompey) dönemine dayanır. M.Ö. 64/63 yıllarında Kuzey Anadolu’daki Pontus Krallığı’nı mağlup ederek bölgeyi yeni Bitinya-Pontus eyaletine dahil eden Pompeius, Iris (Yeşilırmak), Halys ve Amnias nehir hatları boyunca yedi kent kurmuştur; Pompeiopolis de bu nehir havzası kentlerinden biridir.[1] Sonraki süreçte Mark Antony tarafından Pafflagonya’nın bağımlı (vassal) prenslerine bırakılan kent, M.Ö. 6/5 yıllarında yeniden doğrudan Roma İmparatorluğu sınırlarına dahil edilerek Galatya eyaleti valisinin yönetimine verilmiştir. M.S. 2. yüzyılda altın çağını yaşayan kent, taş yazıtlarda ve sikkelerde gururla taşıdığı "Paphlagonia Metropolü" unvanından da anlaşılacağı üzere, Roma'nın Paflagonya eyaletinin başkentliğini üstlenmiştir.[2][3]

İmparatorluk Aristokrasisi ve Erken Hristiyanlık Dönemi

[değiştir | kaynağı değiştir]

Roma İmparatorluk döneminde Pompeiopolis, merkez bürokrasiye ve aristokrasiye yön veren çok sayıda önemli figür yetiştirmiştir. M.S. 112 yılı konsülü (consul suffectus) Gaius Claudius Severus, M.S. 146 yılı konsülü Gnaeus Claudius Severus Arabianus ve M.S. 173 yılı konsülü Gnaeus Claudius Severus bu köklü ailelerin en bilinen üyeleridir. Ayrıca M.S. 206–211 yılları arasında Mısır Valiliği (praefectus) yapan Tiberius Claudius Subatianus Aquila ile M.S. 208–210 yıllarında Numidia Valiliği yürüten Tiberius Claudius Subatianus Proculus'un da buralı olduğu tahmin edilmektedir.

En geç 4. yüzyılın başlarından itibaren bir piskoposluk merkezi olan Pompeiopolis, İmparator I. Justinianus döneminde özerk (otosefal) bir başpiskoposluk statüsü kazanmıştır. Paphlagonia kilise eyaleti içinde her zaman Gangra’dan (Çankırı) hemen sonra gelen en yetkili ikinci merkez konumundaydı. Kent, 10. ve 11. yüzyıllarda metropolitlik seviyesine yükselmiş ve bu statüsünü dini idarenin lağvedildiği 14. yüzyıla kadar korumuştur. Hristiyanlık tarihi açısından önem arz eden İznik Konsili'ne katılan Philadelphus ile Konstantinopolisli Severus ve Theodore, kentin bilinen on dört piskoposu arasında yer alır. Paphlagonia Pompeiopolis'i, günümüzde de Katolik Kilisesi'nin itibari piskoposluk (titular see) listesinde varlığını sürdürmektedir.[4] 13. yüzyılın başlarında Türklerin egemenliğine giren kentin adı bu dönemden itibaren Taşköprü olarak anılmaya başlanmıştır.[5]

Arkeolojik kazılar

[değiştir | kaynağı değiştir]

Pompeiopolis antik kent'te ilk kazılar 1983 ve 1994 yılları arasında Kastamonu Arkeoloji Müzesi kontrolünde bazı yüzey kurtarma çalışmaları yapılmıştır. Bir süre ara verilen kazılara 2013 yılında başlanmış ve 7 yıl süren arkeolojik çalışmalar kazı başkanı ve Kastamonu Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Latife Summerer bölgedeki araştırma kazılarında tiyatro, odeion, arşitrav bloku gibi birçok mimari eseri antik kent envanterine kazandırmıştır. Kentin topografyasını ve anıtsal dokusunu bütünüyle anlamak adına 2006 yılında uluslararası ve bütüncül bir araştırma projesi başlatılmıştır.[6][7] 2017 yılından bu yana ise Kastamonu Müzesi, alanın turizme kazandırılması amacıyla düzenli kazı ve konservasyon çalışmalarını sürdürmektedir.[8] 2005 yılında yüzeyde neredeyse hiçbir mimari kalıntı görünmezken, Zımbıllı Tepe üzerinde yürütülen sistematik jeofizik çalışmaları, caddeleri, kamu binaları ve iki tiyatrosuyla devasa bir kent planını gün yüzüne çıkarmıştır.[9]

  • Büyük Tiyatro: Kentin anıtsal tiyatrosunda yapılan kazılarda, en alt sıradaki mermer oturma sıraları (cavea) ile sahne binasının ön yüzünü (scaenae frons) süsleyen bezemeli frizler ve yazıtlı arşitrav blokları açığa çıkarılmıştır.[10] Yazıtlardan elde edilen veriler, sahne binasının en geç M.S. 150 civarında inşa edildiğini gösterir; yapı 5. yüzyılda sökülerek işlevini yitirmiştir.
  • Macellum (Tholos): Sekizgen planlı bir yapının kalıntıları, erken dönemde kentin pazar yeri anıtı (macellum tholos'u) olarak tanımlanmışsa da[11] 2016 yılında çevresinde bulunan Hristiyan mezarları, bu alanın geç dönemde bir kiliseye dönüştürüldüğüne işaret etmektedir.[12]
  • Roma Domus'u: Zımbıllı Tepe'nin kuzeydoğu eteğinde yer alan çok evreli bir Roma villası (domus), ilk olarak 1984 yılında bir kurtarma kazısıyla saptanmış, 2006-2008 yılları arasında ise Alman ekip tarafından yeniden incelenmiştir.[13] Izgara (ortogonal) cadde sistemine tam uyum sağlayan ve bütün bir yapı adasını (insula) kaplayan bu konut, yaklaşık 2550 metrekarelik bir alana yayılır. M.S. 3. yüzyılın ortalarında inşa edilen ve merkezî bir peristyl (sütunlu avlu) etrafında şekillendirilmiş olan yapının kuzeyinde zengin kabul salonlarına açılan bir şeref avlusu yer alır. Taban mozaikleri ve opus sectile duvar kaplamalarıyla bezeli bu lüks konutta en az dört oda tabandan ısıtma sistemine (hypocaust) sahiptir.[14] Kentin bu bölümü 7. yüzyılın başlarından itibaren kademeli olarak terk edilmiş olsa da 12. yüzyıla kadar kısmi yerleşim izleri sunmaktadır.

Hellenistik Kökler ve Kent Merkezinin Kayması

[değiştir | kaynağı değiştir]

Pompeiopolis’in, Mithridates Savaşları'nın ardından yıkılarak terk edilen ve bugün Boyabat sınırları içinde yer alan Hellenistik dönem kalesi Pimolisa'nın idari görevini devralmak üzere kurulduğu düşünülmektedir.[15] Kazı alanlarında henüz kentin en erken evresine ait anıtsal bir mimari bulunamamış olsa da bu dönem sergilenen sikke buluntuları, Pompeiopolis'in ilk günden itibaren Zımbıllı Tepe üzerinde yükseldiğini şüpheye yer bırakmayacak şekilde kanıtlamaktadır.[16]

Amnias (Gökırmak) nehir yatağını kesen tarihi taş köprü, Zımbıllı Tepe'deki Roma kentsel merkezi ile nehrin karşı kıyısındaki tarım arazilerini birbirine bağlıyordu. Erken Bizans dönemine gelindiğinde kent merkezi kademeli olarak güneydeki taşkın yatağına taşınmıştır. Bizans dönemi Pompeiopolis’i bugün modern Taşköprü yerleşiminin altında kalmıştır; nitekim Cumhuriyet Meydanı yeraltı otoparkı inşaat harfiyatlarında bu döneme ait yapı kalıntılarına ve arkeolojik buluntulara rastlanmıştı]. Kentten çıkarılan taş eserler, yazıtlar, mimari elemanlar ve mezar stelleri bugün Kastamonu Arkeoloji Müzesi'nde ve kazı evinin yanındaki küçük açık hava sergisinde muhafaza edilmektedir. Taşköprü’de 2017 yılında kurulan kent tarihi müzesinde ise kentin kayıp anıtsal mimarisini gösteren dijital rekonstrüksiyon çalışmaları sergilenmektedir.

Kaynakça

[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. ↑ Pompeiopolis, Megalopolis, Zela, Diospolis, Nikopolis, Magnopolis, Neapolis: E. Olshausen, Zum Organisationskonzept des Pompeius in Pontos-ein historisch-geographisches Argument, in: Raum und Bevölkerung in der antiken Stadtkultur (Bonn 1991) ss. 443-455;
  2. ↑ "Paphlagonia (Paflagonya)". Araştırma yazısı,Yönetmen Tekin Gün.Kastamonu-Taşköprü. Mootol,Kültür Sanat- Haziran 2010. 9 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi.
  3. ↑ Julie Dalaison, "L'atelier monétaire de Pompeiopolis en Paphlagonie", in Delrieux (F.) et Kayser (Fr.), éd., Hommages offerts à François Bertrandy, Tome 1: Des déserts d'Afrique au pays des Allobroges, Laboratoire Langages, Littératures, Sociétés, Collection Sociétés, Religions, Politiques, n° 16, Chambéry, 2010, ss. 45-81
  4. ↑ Annuario Pontificio 2013 (Libreria Editrice Vaticana, 2013, ISBN 978-88-209-9070-1), s. 954
  5. ↑ Summerer 2019, 113-125. Cf. C. Yakupoğlu, Çobanoğulları ve Candaroğulları zamanında Kastamonu, in: B. Küçüksiphaioğlu (ed.), Anadolu’nun fethinden milli mücadeleye kadar Kastamonu (Kastamonu 2018) s. 63
  6. ↑ Between 2006 and 2012 on behalf of LMU Munich and with the financial support of the German Research Foundation (https://www.dfg.de/ 6 Haziran 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.) and between 2012 and 2016 on behalf of the Kastamonu University (https://www.kastamonu.edu.tr/index.php/en/ 28 Aralık 2024 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.), in cooperation with the Museum of Kastamonu and financial support of the General Directory for Cultural Assets and Museums (https://kvmgm.ktb.gov.tr/ 19 Mayıs 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Bu kapsamda ilk sistemli çalışmalar, 2006-2012 yılları arasında Münih Ludwig Maximilian Üniversitesi (LMU) adına ve Alman Araştırma Vakfı'nın (DFG) finansal katkılarıyla gerçekleştirilmiştir. Ardından projenin kurumsal sorumluluğu el değiştirerek 2012-2016 yılları arasında Kastamonu Üniversitesi adına devralınmıştır. Bu ikinci dönemde kazılar, Kastamonu Müzesi Müdürlüğü ile yakın bir koordinasyon içinde yürütülmüş; çalışmaların ihtiyaç duyduğu finansal destek ve resmi ödenekler ise Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü tarafından karşılanmıştır.
  7. ↑ for annual excavation reports see https://kvmgm.ktb.gov.tr/TR-238493/kazi-sonuclari-toplantisi-02---35.html 10 Ekim 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  8. ↑ 2017'den bu yana yıllık kazı raporu yayımlanmamış; bununla birlikte yerel gazetelerde alanın korunmasına verilen önemi vurgulayan bazı açıklamalar yer almıştır.
  9. ↑ Jörg Walter Ernst, Fassbinder (2011). "Pompeiopolis I: eine Zwischenbilanz aus der Metropole Paphlagoniens nach fünf Kampagnen (2006–2010)". Summerer, Lâtife (Ed.). Geophysikalische Prospektion in Pompeiopolis. Schriften des Zentrums für Archäologie und Kulturgeschichte des Schwarzmeerraumes, (Almanca). Clt.21. Langenweißbach: Beier and Beran. ss. 17-28. 22 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Temmuz 2026.
  10. ↑ L. Summerer, in 37 KST in Erzurum 2015 (Ankara 206) s. 144
  11. ↑ Bielfeldt, Ruth (2011). "Pompeiopolis I: eine Zwischenbilanz aus der Metropole Paphlagoniens nach fünf Kampagnen (2006–2010)". Summerer, Lâtife (Ed.). Das Macellum von Pompeiopolis: eine neue kleinasiatische Marktanlage mit oktogonaler Tholos. Schriften des Zentrums für Archäologie und Kulturgeschichte des Schwarzmeerraumes. Clt.21. Langenweißbach: Beier and Beran. ss. 49-62. 16 Şubat 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Temmuz 2026.
  12. ↑ Lâtife Summerer, Pompeiopolis (Paflagonya) 2016 Yılı Kazı Sonuçları,Clt. 39. Kazı Sonuçları Toplantısı 22.-27. Mayıs 2017, Bursa (Ankara 2008), s.220.
  13. ↑ Z. Yaman, Kastamonu ili Taşköprü Ilçesi Pompeiopolis (Zımbıllı Tepesi Höyüğü) 1984 Yılı Kurtarma Kazısı. in: 1. Müze Kurtarma Kazıları Semineri, Ankara 1990 (Ankara 1991) 63–111; L. Summerer, Pompeiopolis (Paflagonya) 2006 Yılı Çalışmaları, in: 29. Kazı Sonuçları Toplantısı 28. Mayıs-1 Haziran 2007 Kocaeli (Ankara 2008) 243–264; L. Summerer - A. von Kienlin, Pompeiopolis (Paflagonya) 2007 Yılı Çalışmaları, in: 30. Kazı Sonuçları Toplantısı 26. Mayıs-30 Mayıs 2008 Ankara (Ankara 2009)83.90 fig. 11; Luisa Musso et al., L’edificio abitativo alle pendici orientali dello Zımbıllı Tepe, in: Lâtife Summerer, Pompeiopolis I: eine Zwischenbilanz aus der Metropole Paphlagoniens nach fünf Kampagnen (2006–2010). Schriften des Zentrums für Archäologie und Kulturgeschichte des Schwarzmeerraumes, Bd 21. Langenweißbach: Beier and Beran, 2011, 75-120.
  14. ↑ Fondazione MedA – Mediterraneo Antico ETS
  15. ↑ Lâtife Summerer, Revisiting Strabo 12.3.40: Along the Amnias Valley toward Pompeiopolis, Pimolisa and Sandracurgium, Geographia Antiqua 28 (2019), 113-125)
  16. ↑ Lâtife Summerer, The γέφυρα ἐκ λίθων of Pompeiopolis and the Stone Bridge of Taşköprü, in: A. Künzel and G. Fingerova, Proceedings of the Workshop “Crossing Rivers at Byzantium and Beyond” University of Vienna 2018

Dış bağlantılar

[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. Pompeipolis Antik Kenti31 Mart 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Wikimedia Commons'ta Pompeiopolis ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.
"https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Pompeiopolis&oldid=37452077" sayfasından alınmıştır