Gaan na inhoud

Grieks

Wysig skakels
in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Hierdie artikel handel oor die taal. Vir die etniese groep, sien Grieke.

 

Grieks
ελληνικά
elliniká 
Uitspraak: [eliniˈka]
Gepraat in: Vlag van Griekeland Griekeland
Flag of Cyprus Siprus
Vlag van Turkye Turkye
Vlag van Italië Italië
Vlag van Albanië Albanië
Flag of the Republic of Macedonia Noord-Masedonië
Vlag van Roemenië Roemenië
Vlag van Egipte Egipte
Vlag van Frankryk Frankryk
Vlag van Oekraïne Oekraïne 
Gebied: Suid-Europa
Totale sprekers: 13,1 miljoen[1] 
Rang: 111
Taalfamilie: Indo-Europees
 Helleens
  Grieks 
Skrifstelsel: Griekse alfabet; in die verlede: Lineêr B, Sipriese lettergreepskrif 
Amptelike status
Amptelike taal in: Flag of Europe Europese Unie
Vlag van Griekeland Griekeland
Flag of Cyprus Siprus
Gereguleer deur: geen
Taalbedreigingstatus
Bedreig

CRKrities bedreigde
SEErg bedreigde
DEBedreigde
VUKwesbare
   Veilig   

NENie bedreig nie
Taalkodes
ISO 639-1: el
ISO 639-2: gre (B)T
ell (T)
ISO 639-3: ell 
Verspreiding van Grieks
Nota: Hierdie bladsy kan IFA fonetiese simbole in Unicode bevat.
Indo-Europese tale
Indo-Europese tale
Albanees | Anatolies
Armeens | Balties | Kelties
Germaans | Grieks | Indo-Irannees
Italies | Slawies | Togaars
Proto-Indo-Europees
Taal | Vereniging | Geloof
Kurgan | Yamna | BMAC | Ariaans
Indo-Europese studies

Die Griekse taal (ελληνικά, elliniká, [eliniˈka], letterlik: "Helleens" of ελληνική γλώσσα, ellinikí glóssa, [eliniˈci ˈɣlosa], luister (hulp·inligting), letterlik: "Helleense taal") is 'n Indo-Europese taal wat 'n selfstandige Helleense tak binne die Indo-Europese taalfamilie vorm. Dit is inheems aan die streke waar daar sedert die oudheid Griekssprekende bevolkings was: Griekeland, Siprus, Egipte, Turkye, Italië (in Kalabrië en Salento), suidelike Albanië en ander dele van die Balkan, die Kaukasus, die Swartseekus en die oostelike Middellandse Seegebied. Van al die Indo-Europese tale het Grieks die langste gedokumenteerde geskiedenis: sy skriftelike optekening strek oor minstens 3 400 jaar.[2] Die taal is opgeteken vanaf minstens die 15de eeu v.C. in die inskripsies in Lineêr B wat op Kreta en op die Griekse vasteland gevind is.[3] Miceense Grieks van hierdie periode word onderskei van latere Klassieke of Antieke Grieks vanaf die 8ste eeu v.C. en later, toe tekste in die Griekse alfabet begin skryf is – 'n skryfstelsel wat al sowat 2 800 jaar in gebruik is.[4]

Geïdealiseerde beeld van die digter Homeros

Die Griekse taal beklee 'n baie belangrike plek in die geskiedenis van die Westerse wêreld. Die antieke Griekse letterkunde begin by die epiese digkuns van Homeros en bevat talle werke van blywende belang in die Europese kanon. Grieks is ook die taal waarin baie van die grondliggende tekste van die wetenskap en die filosofie oorspronklik geskryf is, en die Nuwe Testament van die Christelike Bybel is eweneens oorspronklik in Grieks opgeskryf.[5] Saam met die Latynse tekste en tradisies van die Romeinse wêreld vorm die Griekse tekste en die Griekse samelewings van die oudheid die studieveld van die klassieke studies.

Gedurende die oudheid was Grieks by verre die wydsverspreide lingua franca van die Middellandse Seewêreld.[6] Dit het uiteindelik die amptelike taal van die Bisantynse Ryk geword en tot Middeleeuse Grieks ontwikkel. In sy moderne vorm is Grieks die amptelike taal van Griekeland en Siprus en een van die 24 amptelike tale van die Europese Unie. Dit word vandag deur minstens 13 miljoen mense in Griekeland, Siprus, Italië, Albanië, Turkye en die vele ander lande van die Griekse diaspora gepraat.

Moderne Grieks is 'n lewende taal en een van die rykste oorblywende tale vandag, met meer as 600 000 woorde. Sekere vakkundiges plaas baie klem op die ooreenkomste met millennia-oue Griekse tale. Die onderlinge verstaanbaarheid met antieke Grieks is 'n saak van debat: Daar word aangevoer dat 'n "redelik goedgeleerde" spreker van die moderne taal die antieke dialekte sal kan lees, maar dit is nie duidelik gemaak hoeveel van hierdie opvoeding bestaan uit blootstelling tot woordeskat en grammatika wat verouderd in normale kommunikasie is nie. Grieks vanuit die Hellenistiese en Bisantynse tye is merkbaar nader aan Moderne Grieks. Vanaf 1834 tot 1976 is daar 'n poging aangewend om Καθαρεύουσα (Katharevousa, [kaTa'revus], "gereinigde taal", 'n poging om eeue-oue natuurlike linguistieke verandering aan 'n taal te korrigeer) as die enigste aanvaarbare vorm van Grieks in Griekeland te maak. Ná 1976 is Δημοτική (Dhimotiki, [Dimoti'ci], "taal van die mense") uiteindelik deur die Griekse regering aanvaar as beide die de facto en de jure vorme van die taal. 'n Groot hoeveelheid woorde en uitdrukkings bly onveranderd deur die eeue behoue, en word gevind in 'n aantal ander tale, insluitend Latyn, Nederlands, Italiaans, Duits, Frans, Engels en Afrikaans. Tipiese voorbeelde hiervan sluit meeste terminologiename in, soos astronomie, demokrasie, filosofie, antropologie ens. Griekse woordstamme word tot vandag toe gebruik om nuwe woorde in ander tale te skep, en saam met Latyn bly Grieks die belangrikste bron van die internasionale wetenskaplike en tegniese woordeskat.

Geskiedenis

[wysig | wysig bron]

Oorsprong

[wysig | wysig bron]
Die vermoedelike Proto-Griekse taalgebied volgens die taalkundige Vladimir Georgiev

Daar bestaan baie teorieë oor die oorsprong van die Griekse taal. Een teorie stel voor dat dit ontstaan het met die migrasie van proto-Griekse sprekers na Griekeland, wat in enige periode tussen 3200 v.C. tot 1900 v.C. gebeur het. 'n Ander teorie handhaaf dat Grieks in Griekeland self ontwikkel het vanuit 'n vorige Indo-Europese taal.

Grieks word sedert ongeveer die derde millennium v.C., of moontlik nog vroeër, op die Balkanhalfeiland gepraat.[7] Die oudste skriftelike bewys is 'n kleitablet in Lineêr B wat in Messenië gevind is en tussen 1450 en 1350 v.C. dateer.[8] Daarmee is Grieks die oudste opgetekende taal wat nog gepraat word.[9] Onder die Indo-Europese tale word die ouderdom van sy vroegste skriftelike optekening slegs deur die intussen uitgestorwe Anatoliese tale geëwenaar.

Tydperke

[wysig | wysig bron]
Antieke verspreiding van Griekse dialekte

Die geskiedenis van die Griekse taal word gewoonlik in die volgende tydperke verdeel:

Proto-Grieks
Die onopgetekende maar veronderstelde jongste gemeenskaplike voorouer van al die bekende variëteite van Grieks. Die eenheid van Proto-Grieks sou beëindig gewees het toe Helleense migrante die Griekse halfeiland gedurende die Neolitikum of die Bronstydperk binnegekom het.
Miceense Grieks
Die taal van die Miceense beskawing, opgeteken in die Lineêr B-skrif op tablette wat van die 15de eeu v.C. af dateer.
Antieke Grieks
In sy verskillende dialekte die taal van die argaïese en klassieke tydperke van die antieke Griekse beskawing. Dit was algemeen bekend deur die hele Romeinse Ryk. Antieke Grieks het in die Middeleeue in Wes-Europa in onbruik verval, maar amptelik in die Bisantynse wêreld in gebruik gebly en is met die val van Konstantinopel in 1453 en die Griekse migrasie na die weste weer in die res van Europa ingevoer.
Koine-Grieks (ook Hellenistiese Grieks)
Die samesmelting van die Ioniese met die Attiese dialek, die dialek van Athene, het die proses begin wat tot die eerste gemeenskaplike Griekse dialek gelei het. Hierdie dialek het 'n lingua franca in die oostelike Middellandse Seegebied en die Nabye Ooste geword. Koine-Grieks kan aanvanklik in die leërs en verowerde gebiede van Alexander die Grote nagespoor word; ná die Hellenistiese kolonisasie van die bekende wêreld is dit van Egipte tot aan die grense van Indië gepraat. Weens die wye gebruik van die taal in hierdie tydperk moes 'n stel reëls vir die behoorlike verspreiding daarvan neergelê word. Dit is in hierdie tyd dat die begrip Hellenisme (Ἑλληνισμός) die eerste keer verskyn: grammatici en Strabo het dit gebruik om "korrekte Grieks" aan te dui.[10] Ná die Romeinse verowering van Griekeland het 'n onamptelike tweetaligheid van Grieks en Latyn in die stad Rome ontstaan, en Koine-Grieks het die eerste of tweede taal in die Romeinse Ryk geword. In die oostelike dele van die ryk het Rome hom daarvan weerhou om die gebruik van Latyn af te dwing en eerder in Grieks met sy onderdane gekommunikeer, selfs in streke waar Grieks nie die oorheersende spreektaal was nie. Die oorsprong van die Christendom kan ook deur Koine-Grieks nagespoor word, aangesien die apostels hierdie vorm van die taal gebruik het om die geloof te versprei. Omdat Koine die oorspronklike taal van die Nuwe Testament was en die Hebreeuse Bybel as die Septuaginta in Koine vertaal is, word daardie variëteit soms Nuwe-Testamentiese Grieks of Bybelse Grieks genoem.
Middeleeuse Grieks (ook Bisantynse Grieks)
Die voortsetting van Koine-Grieks tot die einde van die Bisantynse Ryk in die 15de eeu. Die term dek 'n hele kontinuum van spreek- en skryfstyle, wat strek van volkstaalvorme van Koine wat in baie opsigte reeds na Moderne Grieks geneig het, tot hoogs geleerde vorme wat klassieke Attiese Grieks nagevolg het. Baie van die geskrewe Grieks wat as amptelike taal van die Bisantynse Ryk gedien het, was 'n eklektiese middeweg wat op die tradisie van die geskrewe Koine gebaseer was.
Moderne Grieks (ook Neo-Helleens)[1]
Moderne Grieks stam uit Middeleeuse Grieks en kan reeds in die Bisantynse tydperk, so vroeg as die 11de eeu, nagespoor word. Dit is die taal van die moderne Grieke en het, benewens Standaard-Moderne Grieks, verskeie dialekte.
Verspreiding van Grieks in die Hellenistiese tydperk

Diglossie en die taalkwessie

[wysig | wysig bron]
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Diglossie.

In die moderne tyd het die Griekse taal in 'n toestand van diglossie verval, met die naasbestaan van 'n volkstaalvorm en 'n argaïserende skryftaalvorm. Wat as die Griekse taalkwessie bekend geword het, was 'n polarisasie tussen twee mededingende variëteite van Moderne Grieks: Dimotiki, die volkstaalvorm, en Katharevousa, 'n kompromis tussen Dimotiki en Antieke Grieks wat in die vroeë 19de eeu ontwikkel is en vir letterkundige en amptelike doeleindes in die nuutgestigte Griekse staat gebruik is. In 1976 is Dimotiki as die amptelike taal van Griekeland verklaar nadat dit kenmerke van Katharevousa opgeneem het; so het Standaard-Moderne Grieks ontstaan, wat vandag vir alle amptelike doeleindes en in die onderwys gebruik word.[11] Die stryd tussen Dimotiki en Katharevousa het soms in geweld ontaard: die vertaling van antieke Griekse of Bybelse werke in die volkstaal het al tot opstande gelei – soos die Evangelika en die Orestiaka – en selfs sterftes veroorsaak.

Historiese eenheid

[wysig | wysig bron]

Die historiese eenheid en voortgesette identiteit tussen die verskillende stadiums van die Griekse taal word dikwels beklemtoon. Al het Grieks morfologiese en fonologiese veranderinge ondergaan wat vergelykbaar is met dié van ander tale, is die kulturele, letterkundige en ortografiese tradisie sedert die klassieke oudheid nooit in so 'n mate onderbreek dat daar van 'n nuwe taal gepraat kan word nie. Griekse sprekers beskou letterkundige werke in antieke Grieks vandag steeds as deel van hulle eie taal eerder as van 'n vreemde taal.[12] Daar word ook dikwels aangevoer dat die historiese veranderinge betreklik gering was in vergelyking met dié van sommige ander tale. Volgens een skatting is "Homeriese Grieks waarskynlik nader aan Dimotiki as wat 12de-eeuse Middel-Engels aan moderne gesproke Engels is".[13]

Geografiese verspreiding

[wysig | wysig bron]
Die geografiese verspreiding van Grieks in die Russiese Ryk volgens die sensus van 1897

Grieks word vandag deur minstens 13 miljoen mense gepraat, hoofsaaklik in Griekeland en Siprus, benewens 'n aansienlike Griekssprekende minderheid in Albanië naby die Grieks-Albanese grens.[1] 'n Beduidende deel van Albanië se bevolking het kennis van Grieks, deels weens die golf van Albanese immigrasie na Griekeland in die 1980's en 1990's en die Griekse gemeenskap in die land. Voor die Grieks-Turkse Oorlog en die daaropvolgende bevolkingsuitruiling van 1923 was daar ook 'n baie groot Griekssprekende bevolking in Turkye, waarvan vandag min oorbly.[2] 'n Klein Griekssprekende gemeenskap kom ook in Bulgarye naby die Grieks-Bulgaarse grens voor. Verder word Grieks wêreldwyd deur die omvangryke Griekse diaspora gepraat, met noemenswaardige gemeenskappe in die Verenigde State, Australië, Kanada, Suid-Afrika, Chili, Brasilië, Argentinië, Rusland, Oekraïne, die Verenigde Koninkryk en deur die hele Europese Unie, veral in Duitsland.

Histories was daar beduidende Griekssprekende gemeenskappe en streke deur die hele oostelike Middellandse Seegebied, in wat vandag Suid-Italië, Turkye, Siprus, Sirië, Libanon, Israel, Palestina, Egipte en Libië is; in die Swartseegebied, in wat vandag Turkye, Bulgarye, Roemenië, Oekraïne, Rusland, Georgië, Armenië en Azerbeidjan is; en in 'n mindere mate in die westelike Middellandse Seegebied in en om kolonies soos Massalia (die hedendaagse Marseille), Monoikos (die hedendaagse Monaco) en Mainake. Grieks was ook vir die grootste deel van hulle geskiedenis die amptelike taal van regering en godsdiens in die Christelike koninkryke van Nubië.[14]

Amptelike status

[wysig | wysig bron]
Moderne verspreiding van Griekse dialekte

Grieks is in sy moderne vorm die amptelike taal van Griekeland, waar dit deur bykans die hele bevolking gepraat word.[15] Dit is ook die amptelike taal van Siprus (naas Turks) en van die Britse oorsese gebied Akrotiri en Dhekelië (naas Engels).[16] Omdat Griekeland en Siprus lede van die Europese Unie is, is Grieks een van die organisasie se 24 amptelike tale.[17] Grieks word as minderheidstaal in Albanië erken en in sommige van die munisipaliteite van die distrikte Gjirokastër en Sarandë mede-amptelik gebruik.[18] Dit is eweneens 'n amptelike minderheidstaal in die Italiaanse streke Apulië en Kalabrië. Binne die raamwerk van die Europese Handves vir Streeks- of Minderheidstale word Grieks amptelik as streeks- en minderheidstaal in Armenië, Hongarye, Roemenië en Oekraïne beskerm en bevorder.[19] In Turkye word dit ingevolge die Verdrag van Lausanne van 1923 as minderheidstaal erken en beskerm.[20]

Klassifikasie

[wysig | wysig bron]

Grieks vorm 'n selfstandige tak van die Indo-Europese taalfamilie. Helleens is die naam van die tak waarvan Grieks die hoofverteenwoordiger is. In die meeste klassifikasies bestaan Helleens uit Grieks alleen,[12] maar sommige taalkundiges gebruik die term om 'n groep aan te dui wat Grieks in die eng sin sowel as ander variëteite insluit wat as verwant maar tog verskillend genoeg beskou word om afsonderlike tale te wees.[21]

Antieke Masedonies word deur sommige navorsers as 'n afsonderlike sustertaal van Grieks binne die Helleense tak beskou, maar volgens die meeste vakkundiges was dit 'n dialek van Grieks wat aan die noordwestelike Doriese groep verwant was.[22][23] Die huidige konsensus beskou Frigies as die naaste verwant van Grieks, aangesien die twee tale 'n aantal fonologiese, morfologiese en leksikale eienskappe deel waarvan sommige uitsluitlik aan hulle twee eie is.[24] Vakkundiges het gevolglik 'n Grieks-Frigiese subgroep voorgestel waaruit sowel Grieks as Frigies ontwikkel het.[25]

Onder die lewende tale meen sommige Indo-Europeaniste dat Grieks die naaste aan Armeens of aan die Indo-Iraanse tale verwant mag wees, maar min beslissende bewyse is gevind.[26] Daarbenewens word Albanees ook as ietwat verwant aan Grieks en Armeens beskou, en dit is al voorgestel dat hulle almal saam met ander uitgestorwe tale van die antieke Balkan 'n hoërorde-subgroep vorm wat gewoonlik die Paleo-Balkaniese groep genoem word, waarin Grieks 'n sentrale plek beklee.[27]

Kenmerke

[wysig | wysig bron]

Die fonologie, morfologie, sinsbou en woordeskat van die taal toon deur die hele opgetekende geskiedenis, van die antieke tot die moderne tydperk, sowel bewarende as vernuwende neigings. Die verdeling in konvensionele tydperke is, soos met alle sulke periodiserings, betreklik arbitrêr, veral omdat Antieke Grieks in alle tydperke hoë aansien geniet het en geletterdes swaar daaruit geleen het.

Fonologie

[wysig | wysig bron]

Die sillabestruktuur van Grieks het deur sy geskiedenis min verander: die taal het 'n gemengde sillabestruktuur wat ingewikkelde sillabe-aanvange toelaat, maar sillabe-eindes streng beperk. Dit het slegs orale klinkers en 'n taamlik stabiele stel konsonantiese kontraste. Die belangrikste fonologiese veranderinge het in die Hellenistiese en Romeinse tydperk plaasgevind:

  • die vervanging van die toonhoogte-aksent deur 'n klemaksent;
  • die vereenvoudiging van die stelsel van klinkers en diftonge: die verlies van die onderskeid in klinkerlengte, die monoftongering van die meeste diftonge en verskeie stappe in 'n kettingverskuiwing van klinkers na /i/ (iotasisme);
  • die ontwikkeling van die stemlose geaspireerde eksplosiewe /pʰ/ en /tʰ/ tot die stemlose frikatiewe /f/ en /θ/ onderskeidelik; die soortgelyke ontwikkeling van /kʰ/ tot /x/ het moontlik later gebeur. Hierdie klankveranderinge word nie in die spelling weerspieël nie, en sowel die vroeëre as die latere foneme word met φ, θ en χ geskryf;
  • die ontwikkeling van die stemhebbende eksplosiewe /b/, /d/ en /ɡ/ tot hulle stemhebbende frikatiewe teenhangers /β/ (later /v/), /ð/ en /ɣ/.

Morfologie

[wysig | wysig bron]

In al sy stadiums toon die morfologie van Grieks 'n uitgebreide stel produktiewe afleidingsagtervoegsels, 'n beperkte maar produktiewe stelsel van samestelling[28] en 'n ryk verbuigingstelsel. Hoewel die morfologiese kategorieë oor die eeue redelik stabiel gebly het, kom morfologiese veranderinge deurgaans voor, veral in die naamwoordelike en werkwoordelike stelsels. Die grootste verandering in die naamwoordelike morfologie sedert die klassieke stadium was die verlies van die datief – waarvan die funksies grootliks deur die genitief oorgeneem is. Die werkwoordstelsel het die infinitief, die sinteties gevormde toekomende tyd, die perfek-tye en die optatief verloor; baie daarvan is deur omskrywende (analitiese) vorme vervang.

Naamwoorde en byvoeglike naamwoorde

[wysig | wysig bron]

Voornaamwoorde toon onderskeidings in persoon (eerste, tweede en derde), getal (enkelvoud, dualis en meervoud in die antieke taal; slegs enkelvoud en meervoud in latere stadiums) en geslag (manlik, vroulik en onsydig), en word volgens naamval verbuig – van ses naamvalle in die vroegste opgetekende vorme tot vier in die moderne taal. Selfstandige naamwoorde, lidwoorde en byvoeglike naamwoorde toon al hierdie onderskeidings behalwe dié van persoon. Sowel attributiewe as predikatiewe byvoeglike naamwoorde stem met die selfstandige naamwoord ooreen.

Werkwoorde

[wysig | wysig bron]

Die verbuigingskategorieë van die Griekse werkwoord het eweneens grootliks dieselfde gebly, maar met beduidende veranderinge in die aantal onderskeidings binne elke kategorie en in die morfologiese uitdrukking daarvan. Griekse werkwoorde het sintetiese verbuigingsvorme vir:

Antieke Grieks Moderne Grieks
Persoon eerste, tweede en derdeook 'n formele tweede persoon
Getal enkelvoud, dualis en meervoudenkelvoud en meervoud
Tyd teenwoordige, verlede en toekomende tyd verlede en nie-verlede (die toekomende tyd word omskrywend uitgedruk)
Aspek imperfektief, perfektief (tradisioneel die aoristus) en perfek imperfektief en perfektief/aoristus (die perfek word omskrywend uitgedruk)
Modus indikatief, subjunktief, imperatief en optatief indikatief, subjunktief en imperatief (ander modale funksies word omskrywend uitgedruk)
Vorm aktief, medio-passief en passief aktief en medio-passief

Sinsbou

[wysig | wysig bron]

Baie aspekte van die Griekse sinsbou het konstant gebly: werkwoorde stem slegs met hulle onderwerp ooreen; die gebruik van die naamvalle wat oorgebly het, is grootliks ongeskonde (die nominatief vir onderwerpe en gesegdes, die akkusatief vir die voorwerp van die meeste werkwoorde en van baie voorsetsels, en die genitief vir besitters); lidwoorde staan voor die selfstandige naamwoord; adposisies is grootliks voorsetsels; en betreklike bysinne volg op die selfstandige naamwoord wat hulle bepaal, met die betreklike voornaamwoord aan die begin van die bysin. Die morfologiese veranderinge het egter ook hulle eweknieë in die sinsbou, en daar is beduidende verskille tussen die sinsbou van die antieke en dié van die moderne vorm van die taal. Antieke Grieks het volop van deelwoordkonstruksies en van konstruksies met die infinitief gebruik gemaak, terwyl die moderne taal die infinitief heeltemal ontbeer – en in die plek daarvan 'n reeks nuwe omskrywende konstruksies gebruik – en deelwoorde beperkter aanwend. Die verlies van die datief het gelei tot 'n toename in voorsetselvoorwerpe (en tot die gebruik van die genitief om dit direk te merk). Antieke Grieks was geneig om werkwoord-finaal te wees, terwyl die neutrale woordorde in die moderne taal werkwoord–onderwerp–voorwerp of onderwerp–werkwoord–voorwerp is.

Woordeskat

[wysig | wysig bron]

Moderne Grieks erf die meeste van sy woordeskat uit Antieke Grieks, maar dit sluit ook 'n aantal ontlenings in uit die tale van die bevolkings wat Griekeland voor die aankoms van die Proto-Griekse sprekers bewoon het.[29] Sommige daarvan is reeds in die Miceense tekste opgeteken, en hulle sluit 'n groot aantal Griekse plekname in. Die vorm en betekenis van baie woorde het verander. Leenwoorde het die taal binnegekom, hoofsaaklik uit Latyn, Venesies, Ottomaanse Turks en die Semitiese tale. In die ouer tydperke van Grieks het leenwoorde Griekse verbuigings aangeneem, sodat slegs 'n vreemde woordstam oorgebly het. Moderne ontlenings (van die 20ste eeu af), veral uit Frans en Engels, word normaalweg nie verbuig nie; ander moderne leenwoorde kom uit die Slawiese tale, Albanees en die oostelike Romaanse tale (Roemeens en Aroemeens).

Leenwoorde in ander tale

[wysig | wysig bron]

Griekse woorde is wyd in ander tale ontleen, ook in Afrikaans en Engels. Voorbeelde is matematika, fisika, astronomie, demokrasie, filosofie, atletiek, teater, retoriek, doop en evangelis. Daarby bly Griekse woorde en woorddele produktief as basis vir nuutskeppings (neologismes) soos antropologie, fotografie, telefonie, isomeer, biomeganika en kinematografie. Saam met Latynse woorde vorm hulle die grondslag van die internasionale wetenskaplike en tegniese woordeskat; so kom byvoorbeeld al die woorde op -logie (van λόγος, "woord, leer") daaruit.[30]

Zolotas se toespraak

[wysig | wysig bron]

In 1954 het professor Xenophon Zolotas 'n toespraak gemaak by die Harvard-universiteit. Die toespraak was natuurlik in Engels, maar vol woorde wat afgelei is vanuit Grieks:

Kyrie,

I eulogize the archons of the Panethnic Numismatic Thesaurus and the Ecumenical Trapeza for the orthodoxy of their axioms, methods and policies, although there is an episode of cacophony of the Trapeza with Hellas. With enthusiasm we dialogue and synagonize at the synods of our didymous Organizations in which polymorphous economic ideas and dogmas are analyzed and synthesized. Our critical problems such as the numismatic plethora generate some agony and melancholy. This phenomenon is characteristic of our epoch. But, to my thesis, we have the dynamism to program therapeutic practices as a prophylaxis from chaos and catastrophe. In parallel, a panethnic unhypocritical economic synergy and harmonization in a democratic climate is basic. I apologize for my eccentric monologue. I emphasize my eucharistia to you Kyrie, to the eugenic and generous American Ethnos and to the organizers and protagonists of this Amphictyony and the gastronomic symposia.

Mr Xenophon Zolotas

Skryfstelsel

[wysig | wysig bron]

Grieks word geskryf met die Griekse alfabet wat dateer vanuit die 8ste eeu v.C. In die verlede het Grieke ander skryfstelsels gebruik: Lineêr B, wat ná die 12de eeu v.C. heeltemal in vergetelheid verval het, en die Sipriese lettergreepskrif, wat aan Lineêr B verwant is en in Siprus gebruik is.

Lineêr B

[wysig | wysig bron]
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Lineêr B.
'n Inskripsie in die Lineêr B-lettergreepskrif op 'n kleitablet

Lineêr B, wat reeds in die laat 15de eeu v.C. opgeteken is, was die eerste skrif waarin Grieks geskryf is. Dit is in wese 'n lettergreepskrif, wat in die 1950's uiteindelik deur Michael Ventris en John Chadwick ontsyfer is op grond van die navorsing van Alice Kober. Die voorloper daarvan, Lineêr A, is nog nie ontsyfer nie en verteenwoordig heel waarskynlik 'n taal wat nie Grieks is nie. Die taal van die Lineêr B-tekste, Miceense Grieks, is die oudste bekende vorm van Grieks.[31]

Sipriese lettergreepskrif

[wysig | wysig bron]
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Sipriese lettergreepskrif.
'n Griekse inskripsie in die Sipriese lettergreepskrif

'n Ander soortgelyke stelsel waarin Grieks geskryf is, was die Sipriese lettergreepskrif, wat eweneens via die tussenliggende Kipro-Minoïese skrif van Lineêr A afstam. Dit is naby verwant aan Lineêr B, maar gebruik ietwat ander lettergreepkonvensies om foneemreekse weer te gee. Die skrif is van die 11de eeu v.C. af in Siprus opgeteken totdat dit in die laat-klassieke tydperk geleidelik ten gunste van die standaard Griekse alfabet laat vaar is.[32]

Griekse alfabet

[wysig | wysig bron]
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Griekse alfabet.
Antieke plaaslike variante van die Griekse alfabet uit Euboea, Ionië, Athene en Korinte, vergeleke met die moderne Griekse alfabet

Grieks word sedert ongeveer die 9de tot 8ste eeu v.C. in die Griekse alfabet geskryf. Dit is geskep deur die Fenisiese alfabet aan te pas, met die vernuwing dat sekere letters as klinkers gebruik is. Die variant van die alfabet wat vandag in gebruik is, is in wese die laat-Ioniese variant wat in 403 v.C. vir die skryf van klassieke Attiese Grieks ingevoer is. In klassieke Grieks, soos in klassieke Latyn, het slegs hoofletters bestaan; die kleinletters is baie later deur middeleeuse afskrywers ontwikkel om vinniger en geriefliker met ink en veerpen te kan skryf.

Die Griekse alfabet bestaan uit 24 letters, elk met 'n hoofletter- en 'n kleinlettervorm. Die letter sigma het 'n bykomende kleinlettervorm (ς) wat aan die einde van 'n woord gebruik word: Α, Β, Γ, Δ, Ε, Ζ, Η, Θ, Ι, Κ, Λ, Μ, Ν, Ξ, Ο, Π, Ρ, Σ, Τ, Υ, Φ, Χ, Ψ, Ω.

Hoofletters
ΑΒΓΔΕΖΗΘΙΚΛΜΝΞΟΠΡΣΤΥΦΧΨΩ
Kleinletters
αβγδεζηθικλμνξοπρσ
ς		τυφχψω

Diakritiese tekens

[wysig | wysig bron]

Benewens die letters het die Griekse alfabet 'n aantal diakritiese tekens: drie verskillende aksenttekens (die akuut, die gravis en die sirkumfleks), wat oorspronklik verskillende vorme van toonhoogte-aksent op die beklemtoonde klinker aangedui het; die sogenaamde asemtekens (die ruwe en die sagte asemteken), wat oorspronklik gebruik is om die aan- of afwesigheid van 'n /h/ aan die begin van 'n woord aan te dui; en die deelteken, wat gebruik word om aan te dui dat 'n klinker sy volle sillabewaarde het en nie as deel van 'n diftong gelees moet word nie. Hierdie tekens is in die loop van die Hellenistiese tydperk ingevoer. Die werklike gebruik van die gravis in handskrif het in die laat 20ste eeu vinnig afgeneem ten gunste van die eenvormige gebruik van die akuut, en dit is net in die tipografie behou.

Ná die skryfhervorming van 1982 word die meeste diakritiese tekens nie meer gebruik nie. Sedertdien word Grieks hoofsaaklik in die vereenvoudigde monotoniese ortografie geskryf, wat slegs die akuut en die deelteken gebruik. Die tradisionele stelsel, wat nou die politoniese ortografie genoem word, word internasionaal steeds vir die skryf van Antieke Grieks gebruik.

Interpunksie

[wysig | wysig bron]

In Grieks word die vraagteken soos die Afrikaanse kommapunt (;) geskryf, terwyl die funksies van die dubbelpunt en die kommapunt deur 'n verhewe punt (•) oorgeneem word, bekend as die ano teleia (άνω τελεία). Die komma dien in Grieks ook as 'n stom teken in 'n handjievol woorde, hoofsaaklik om ό,τι (ó,ti, "wat ook al") van ότι (óti, "dat") te onderskei.[33]

Antieke Griekse tekste is dikwels in scriptio continua ("deurlopende skrif") geskryf, wat beteken dat antieke skrywers en afskrywers woord na woord sonder spasies of interpunksie geskryf het om woordgrense aan te dui.[34] Boustrofedon, of tweerigtingskrif, is ook in Antieke Grieks gebruik.

Ander alfabette

[wysig | wysig bron]

Grieks is by geleentheid ook in die Latynse alfabet geskryf, veral in gebiede onder Venesiese heerskappy of deur Griekse Katolieke. Die term Frankolevantinika (Φραγκολεβαντίνικα) word gebruik wanneer die Latynse skrif in die kulturele omgewing van die Katolisisme vir Grieks aangewend word, aangesien Frankos (Φράγκος) 'n ouer Griekse benaming vir 'n Wes-Europeër is wat teruggaan na die tyd toe die grootste deel van Wes-Europa onder die beheer van die Frankiese Ryk was. Frankochiotika (Φραγκοχιώτικα, "Katolieke Chiotees") verwys na die beduidende teenwoordigheid van Katolieke sendelinge op die eiland Chios. Daarbenewens word die term Greeklish dikwels gebruik wanneer Grieks in aanlyn kommunikasie in die Latynse skrif geskryf word.[35] Die Latynse skrif word deesdae deur die Griekssprekende gemeenskappe van Suid-Italië gebruik.

Die Jevaniese dialek is deur Romaniotiese en Konstantinopolitaanse Karaïtiese Jode in die Hebreeuse alfabet geskryf.[36] In 'n tradisie wat in die moderne tyd as Griekse aljamiado bekend geword het, het sommige Griekse Moslems van Kreta hulle Kretense Grieks in die Arabiese alfabet geskryf; dieselfde het onder Epirotiese Moslems in Ioannina gebeur, en ook onder Arabiessprekende Christene van die Bisantynse ritus in die Levant.[37]

Voorbeelde

[wysig | wysig bron]
Die sewe beginverse van Homeros se Ilias
Die nege beginverse van Homeros se Odussee

Die Onse Vader in Grieks (Matteus 6:9-13):
Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου·
ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου· γενηθήτω τὸ θέλημά σου, ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς·
τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον·
καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφελήματα ἡμῶν, ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν·
καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν, ἀλλὰ ρῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ.
Ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ βασιλεία καὶ ἡ δύναμις καὶ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας·
ἀμήν.

Artikel 1 van die Universele Verklaring van Menseregte in Moderne Grieks:

Όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι στην αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα. Είναι προικισμένοι με λογική και συνείδηση, και οφείλουν να συμπεριφέρονται μεταξύ τους με πνεύμα αδελφοσύνης.[38]

In die Latynse alfabet getranskribeer:

Óloi oi ánthropoi genniúntai eléftheroi kai ísoi stin axioprépeia kai ta dikaiómata. Eínai proikisménoi me logikí kai synídisi, kai ofeíloun na symperiférontai metaxý tous me pnévma adelfosýnis.

In Afrikaans:

"Alle menslike wesens word vry, met gelyke waardigheid en regte, gebore. Hulle het rede en gewete en behoort in die gees van broederskap teenoor mekaar op te tree."

Sien ook

[wysig | wysig bron]

Verwysings

[wysig | wysig bron]
  1. 1 2 3 "Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Greek" (in Engels). Ethnologue. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 4 Mei 2020. Besoek op 29 April 2016.
  2. 1 2 "Greek language". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc.. 
  3. ↑ Adrados, Francisco Rodríguez (2005). A history of the Greek language: from its origins to the present (in Engels). Leiden: Brill. ISBN 978-90-04-12835-4. OCLC 59712402.
  4. ↑ Haviland, William A.; Prins, Harald E. L.; Walrath, Dana; McBride, Bunny (2013). "Chapter 15: Language and Communication". Anthropology: The Human Challenge (in Engels). Cengage Learning. p. 394. ISBN 978-1-285-67758-3.
  5. ↑ Kurt Aland en Barbara Aland: The text of the New Testament: an introduction to the critical editions (1995), bl. 52.
  6. ↑ Malkin, Irad (2011). A small Greek world: networks in the Ancient Mediterranean (in Engels). Oxford University Press. doi:10.1093/acprof:oso/9780199734818.001.0001. ISBN 978-0-19-991855-3.
  7. ↑ Renfrew, Colin (2003). "Time Depth, Convergence Theory, and Innovation in Proto-Indo-European: 'Old Europe' as a PIE Linguistic Area". In Bammesberger, Alfred; Vennemann, Theo (reds.). Languages in Prehistoric Europe (in Engels). Heidelberg: Universitätsverlag Winter. pp. 17–48. ISBN 978-3-8253-1449-1.; Georgiev, Vladimir Ivanov (1981). Introduction to the History of the Indo-European Languages (in Engels). Sofia: Bulgaarse Akademie van Wetenskappe. p. 192.
  8. ↑ "Ancient Tablet Found: Oldest Readable Writing in Europe". National Geographic (in Engels). 1 April 2011. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 25 Julie 2021. Besoek op 20 Januarie 2022.
  9. ↑ Tulloch, Alexander (2017). Understanding English Homonyms: Their Origins and Usage (in Engels). Hong Kong University Press. p. 153. ISBN 978-988-8390-64-9.
  10. ↑ Zacharia, Katerina, red. (2008). Hellenisms: culture, identity, and ethnicity from antiquity to modernity (in Engels). Aldershot: Ashgate. p. 1. ISBN 978-0-7546-6525-0. OCLC 192048201.
  11. ↑ Mackridge, Peter (1985). The modern Greek language: a descriptive analysis of standard modern Greek (in Engels). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-815770-0. OCLC 11134463.
  12. 1 2 Browning, Robert (1983) [1969]. Medieval and Modern Greek (in Engels). Cambridge: Cambridge University Press. pp. vii–viii. ISBN 978-0-521-23488-7.
  13. ↑ Alexiou, Margaret (1982). "Diglossia in Greece". In Haas, William (red.). Standard Languages: Spoken and Written (in Engels). Manchester: Manchester University Press. p. 161. ISBN 978-0-389-20291-2.
  14. ↑ Burstein, Stanley (2 November 2020). "When Greek was an African Language" (in Engels). Center for Hellenic Studies. Besoek op 23 Augustus 2026.
  15. ↑ "Greece". The World Factbook (in Engels). Central Intelligence Agency. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 Januarie 2021. Besoek op 23 Januarie 2010.
  16. ↑ "The Constitution of Cyprus, App. D., Part 1, Art. 3" (in Engels). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 April 2012. Besoek op 23 Augustus 2026.
  17. ↑ "The EU at a Glance – Languages in the EU". Europa (in Engels). Europese Unie. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 21 Junie 2013. Besoek op 30 Julie 2010.
  18. ↑ Bytyçi, Enver (2022). In the Shadows of Albania-China Relations (1960–1978) (in Engels). Cambridge Scholars Publishing. p. 20. ISBN 978-1-5275-7909-5.
  19. ↑ "List of Declarations Made with Respect to Treaty No. 148" (in Engels). Raad van Europa. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 10 April 2020. Besoek op 8 Desember 2008.
  20. ↑ Tsitselikis, Konstantinos (2013). "A Surviving Treaty: The Lausanne Minority Protection in Greece and Turkey". In Henrard, Kristin (red.). The Interrelation between the Right to Identity of Minorities and their Socio-economic Participation (in Engels). Leiden en Boston: Martinus Nijhoff. pp. 287–315. ISBN 978-90-04-24474-0.
  21. ↑ Joseph, Brian D. (2001). "Ancient Greek". In Garry, Jane; Rubino, Carl (reds.). Facts about the World's Languages: An Encyclopedia of the World's Major Languages, Past and Present (in Engels). H. W. Wilson. p. 256. ISBN 978-0-8242-0970-4.
  22. ↑ Crespo, Emilio (2023). "Dialects in Contact in the Ancient Kingdom of Macedon". In Cassio, Albio Cesare (red.). Alloglōssoi: Multilingualism and Minority Languages in Ancient Europe (in Engels). De Gruyter. p. 77. ISBN 978-3-11-077968-4.
  23. ↑ Hatzopoulos, Miltiades B. (2018). "Recent Research in the Ancient Macedonian Dialect: Consolidation and New Perspectives". In Giannakis, Georgios K.; Crespo, Emilio; Filos, Panagiotis (reds.). Studies in Ancient Greek Dialects (in Engels). De Gruyter. pp. 299–328. ISBN 978-3-11-053081-0.
  24. ↑ Obrador-Cursach, Bartomeu (9 April 2020). "On the place of Phrygian among the Indo-European languages". Journal of Language Relationship (in Engels). 17 (3–4): 233–245. doi:10.31826/jlr-2019-173-407.
  25. ↑ Ligorio, Orsat; Lubotsky, Alexander (2018). "Phrygian". In Klein, Jared; Joseph, Brian; Fritz, Matthias (reds.). Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics (in Engels). Vol. 3. De Gruyter. pp. 1816–1831.
  26. ↑ van Beek, Lucien (2022). "Chapter 11: Greek". In Olander, Thomas (red.). The Indo-European Language Family: A Phylogenetic Perspective (in Engels). Cambridge University Press. pp. 173–201. ISBN 978-1-108-49979-8.
  27. ↑ Olsen, Birgit Anette; Thorsø, Rasmus (2022). "Chapter 12: Armenian". In Olander, Thomas (red.). The Indo-European Language Family: A Phylogenetic Perspective (in Engels). Cambridge University Press. pp. 202–222. ISBN 978-1-108-49979-8.
  28. ↑ Ralli, Angeliki (2001). Μορφολογία [Morfologie] (in Grieks). Athene: Ekdoseis Pataki. pp. 164–203.
  29. ↑ Beekes, Robert Stephen Paul (2009). Etymological Dictionary of Greek (in Engels). Leiden en Boston: Brill. ISBN 978-90-04-17418-4.
  30. ↑ Scheler, Manfred (1977). Der englische Wortschatz (in Duits). Berlyn: E. Schmidt. ISBN 978-3-503-01250-3.
  31. ↑ Hooker, J. T. (1980). Linear B: an introduction (in Engels). Bristol: Bristol Classical Press. ISBN 978-0-906515-69-3. OCLC 7326206.
  32. ↑ "Cypriot syllabary". Britannica Academic. 
  33. ↑ Nicolas, Nick (2005). "Greek Unicode Issues: Punctuation" (in Engels). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 Augustus 2006. Besoek op 7 Oktober 2014.
  34. ↑ Matthews, Peter Hugoe (2014). The Concise Oxford Dictionary of Linguistics (in Engels) (3de uitg.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-967512-8. OCLC 881847972.
  35. ↑ Androutsopoulos, Jannis (2009). "'Greeklish': Transliteration Practice and Discourse in a Setting of Computer-Mediated Digraphia". In Georgakopoulou, Alexandra; Silk, Michael (reds.). Standard Languages and Language Standards: Greek, Past and Present (in Engels). Aldershot: Ashgate. pp. 221–249. ISBN 978-0-7546-6437-6.
  36. ↑ "Yevanic alphabet, pronunciation and language". Omniglot (in Engels). Besoek op 18 April 2020.
  37. ↑ Kotzageorgis, Phokion (2010). Gruber, Christiane J.; Colby, Frederick Stephen (reds.). The Prophet's Ascension: Cross-cultural Encounters with the Islamic Mi'rāj Tales (in Engels). Indiana University Press. p. 297. ISBN 978-0-253-35361-0.
  38. ↑ "Universal Declaration of Human Rights – Greek" (in Grieks). Bureau van die Hoë Kommissaris vir Menseregte van die Verenigde Nasies. Besoek op 23 Augustus 2026.

Eksterne skakels

[wysig | wysig bron]
Wikipedia
Wikipedia
Sien gerus Wikipedia se uitgawe in Grieks
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Grieks&oldid=2957475"