Edukira joan

Senpere

Wikipedia, Entziklopedia askea
Senpere
 Lapurdi, Euskal Herria
Senpereko Jondoni Petri eliza


Armarria

Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Lapurdi
Administrazioa
Estatua Frantzia
Eskualdea Akitania Berria
Departamendua Pirinio Atlantikoak
ElkargoaEuskal Hirigune Elkargoa
BarrutiaBaiona
KantonamenduaUztaritze-Errobi eta Urdazuri ibarrak
Izen ofiziala  Saint-Pée-sur-Nivelle
Auzapeza
(2026-2032)		Kriztof Jauregi
(EH Bai)
Posta kodea64310
INSEE kodea64495
Herritarrasenpertar
Geografia
Koordenatuak43°21′24″N 1°33′02″W / 43.3567°N 1.5506°W / 43.3567; -1.5506
Mapa
Azalera65,08 km²
Garaiera10-227 metro
Demografia
Biztanleria6.888 (2018:  26)
alt_left 3.702 (%51,3) (%48,7) 3.520 alt_right
Dentsitatea111,62 biztanle/km²
Euskara
Euskaldunak% 20,19 (2010)
Erabilera% 2,45 (2011)
Datu gehigarriak
Webguneahttp://www.saint-pee-sur-nivelle.com

Senpere Lapurdiko erdialdeko udalerri bat da, Uztaritzeko kantonamendukoa, Lapurdi Erdialdekoa. Probintziako udalerri handienetakoa da hedaduraz.

Bereziki ezaguna da aintziragatik eta bertan ospatzen den Herri Urrats-engatik.

Izena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Seinale elebiduna.

Herriaren izena gaur egun Senpere da euskaraz, Saint-Pée-sur-Nivelle frantsesez, Sent Pèr de Nivela okzitanieraz eta San Per d'Ibarra aragoieraz. Historian, izenak itxura hauek izan ditu:[1]

  • Sanctus Petrus d'Ivarren (1233, Baionako eskutitzak[2]),
  • S-Pé (1650, Gouvernement Général de Guienne et Guascogne et Pays circonvoisins eskutitza),
  • Sainct-Pee de Labour (1690[1], Cantelliren eskutitzak),
  • Saint-Pee-d'Ibarren (1736[1], Baionako elizbarrutiaren erregistroa[3]) eta
  • Beaugard (1793[1]). Batzuetan Saint-Pée-d'Ibarren ere izan du izena[4], egun Ibarron auzoak mantendu duen izena.

Auzoen toponimoak ere urteen joanean aldatu dira:

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ingurune naturala

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiru ibai aipagarrik gurutzatzen dute udalerria:[7] Urdazuri, Ixakahandia erreka eta Uhabiak.

Udalerriko lurretan, Urdazuri edo Ugarana ibaira (frantsesez: Nivelle) Lizuniako, Opalazioko, Uzkaingo, Arraioko, Xuhailko, Etxeberriko , Tontoloko eta Amezpetuko errekak isurtzen dira.

Uhabia ibaia aldiz, udalerriko lurretan bertara isurtzen diren Zirikolatzeko erreka (eta bere ibaiadarrak), Besaingo erreka eta Uroneko errekaz elikaturik dago.

Ostolapeko erreka, Basarun ibaira txikira isurtzen da udalerriko lurretan.

Urloko erreka, Errobi ibaiaren zeharkako ibaiadarra dena ere udalerritik igarotzen da.

Horretaz gain, herrigune nagusitik ekialdera Senpereko aintzira dago.

Udalerri mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mapa
Senpere eta ondokoen arteko muga administratiboak.

Etxeak eta auzoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Klima

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

CNRSk 2010ean egindako Joly ikerketaren arabera, udalerriak klima ozeaniko aldatua du[8]. Köppen-Geiger sailkapenaren arabera, Cfb motakoa da: klima epela, uda freskoa, sasoi lehorrik gabe[9]. Météo-Franceren 2020ko tipologiaren arabera, udalerria mendiko klima du, eta Pirinio Atlantikoetako klima-eskualdean kokatuta dago (ezaugarri nagusiak: prezipitazio handiak (>1200 mm/urte) urte osoan; negu oso epela (7,5 °C lautadan), haize ahulak)[10]. RE2020 araudiaren arabera, eraikuntza berrietarako, udalerria H2c zonan dago[11].

1971-2000 aldiko batez besteko urteko tenperatura 14,2 °C-koa da, 12,2 °C-ko anplitude termikoarekin. Urteko batez besteko prezipitazio-metaketa 1435 mm-koa da, urtarrilean 13,1 euri-egun eta uztailean 8,3 egun izanik[8]. 1991-2020 aldirako, hurbilen dagoen Météo-France estazioa Ziburu udalerrian dago, 11,8 km-ra, eta bertan neurtutako batez besteko urteko tenperatura 15 °C-koa da eta prezipitazio-metaketa 1521,3 mm-koa delarik[12]. Estazio horretan erregistratutako tenperatura maximoa 42 °C-koa da, 2022ko ekainaren 18an lortua; tenperatura minimoa, berriz, -12 °C-koa da, 1956ko otsailaren 3an lortua[oh 1][12].

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1790ean, Senpere Uztaritzeko barrutiaren menekoa zen kantonamendu bateko buru izan zen. Kantonamendu horretan, Ahetze eta Senpere udalerriak zeuden sarturik.[1]

Uholdeek herrian kalte handiak egin dituzte, 1983ko abuztuaren 26an eta 2007ko maiatzaren 4an, besteak beste.[13]

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Enplegua

2023 urtean 15-64 urteko 4.469 biztanleetatik 3.482 aktibo ziren (% 77,9), horietako 3.229 lanean (% 72,3) eta 253 langabezian (aktiboen % 7,3).

4.46915-64 urteko biztanle
% 77,9aktibo
% 72,3lanean
% 7,3langabezia-tasa

Jarduera-tasa: talde bakoitzeko biztanleen artean zenbat diren aktibo (lanean edo langabezian).

15-24 urte% 38,0
25-54 urte% 94,6
55-64 urte% 60,4
Gizonak% 79,2
Emakumeak% 76,6

Langabezia-tasa hezkuntza-mailaren arabera

Titulurik gabe% 13,5
BEPC, brebeta% 12,0
CAP-BEP% 8,6
Batxilergoa% 7,3
Goi-mailako +2% 5,9
Goi-mailako +3/4% 4,7
Goi-mailako +5% 3,9

Marratxo bertikala: udalerriko langabezia-tasa orokorra (% 7,3). Zabalerak eskala finko batean daude (0-% 50), udalerri artean konparagarriak izan daitezen.

987 ez-aktibotik 441 ikasle edo ordaindu gabeko praktiketan ari ziren (% 44,7), 297 erretiraturik zeuden (% 30,1) eta 248 bestelako ez-aktibo ziren (% 25,1).

Ez-aktiboak

% 45
% 30
% 25
Ikasle edo praktikanErretiratuakBestelakoak

Lanbide-kategoria[oh 2]

% 11
% 11
% 22
% 32
% 22
NekazariakArtisau/merkatariakGoi-mailako langileakErdi-mailakoakEnplegatuakEskulangileak

Udalerrian 1.623 enplegu zeuden 2023 urtean. Udalerriko biztanle landunak 3.229 ziren; beraz, udalerria langile-erakarlea da.[oh 3]

1.623enplegu udalerrian
% 69,6soldatapeko
% 30,4ez-soldatapeko
NekazaritzaIndustriaEraikuntzaMerkataritza/zerbitzuakAdministrazioa/hezkuntza/osasuna

Diru sarrerak

2023 urtean, diru-sarreren mediana 26.410 eurokoa zen, eta biztanleen % 11 pobrezian bizi zen (bizimoduaren medianaren % 60tik behera).

26.410 €diru-sarreren mediana▲ Dep.: 26.300 €
% 11,0pobrezia-tasa▼ Dep.: % 13,3

Senpereko merkatua XIX. mendean hasi zen garrantzia hartzen, Sarakoaren bizkarrean[4]. Udalerria Ezpeletako piperraren sor-markaren lurraldearen barruan dago.

Udalerrian 1983an, Woolmarken logoa osatzen zuten ardien fotografia atera zuten[14].

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIX. mendearen erdialdean 2.700 biztanle izatera iritsi zen Senpere. Hurrengo hamarkadetan, berriz, beheranzko joera txikia izan zuen biztanle kopuruak eta 1960ko hamarkadan 2.200 biztanleraino jaitsi zen. Haatik, ordutik aurrera biztanle emendio handia gertatu zen eta XXI. mendearen lehen hamarkadarako populazioa ia hirukoiztu zen, 6.000 biztanleen maila gaindituz.

BiztanleriaUrtea100020003000400050006000700080001750180018501900195020002050BiztanleriaBiztanleriaren eboluzioa Datu hauek Wikimedia Commonsetik eskuratu dira. Aldaketarik behar izanez gero, han egin dezakezu. 1962 eta 1999 artean kontatze bikoitz gabeko biztanleria; hortik aurrera, udalerriko biztanleria. Iturriak: Ldh/EHESS/Cassini 1999ra arte. 2006tik aurrera INSEEren datuak.

Biztanleria-piramidea 2022
Guztira: 3.520 gizon, 3.702 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.14
 
95+
 
0.14
0.14
 
90-94
 
0.41
0.43
 
85-89
 
1.35
1.99
 
80-84
 
2.16
5.11
 
75-79
 
4.19
5.68
 
70-74
 
5.94
5.97
 
65-69
 
5.81
6.11
 
60-64
 
6.08
7.39
 
55-59
 
8.13
7.24
 
50-54
 
7.02
6.39
 
45-49
 
6.62
6.39
 
40-44
 
7.02
7.53
 
35-39
 
6.08
5.97
 
30-34
 
8.13
3.55
 
25-29
 
5.00
4.69
 
20-24
 
2.84
6.82
 
15-19
 
5.40
7.39
 
10-14
 
6.48
5.82
 
5-9
 
5.00
5.26
 
0-4
 
6.21
Iturria: INSEEren datuetatik eratorritako grafikoa. Biztanleria txikia duten herrietako biztanleria borobildu da bertan eskainitako zenbakietan oinarrituta[15].

Familiak eta etxeguneak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023 erroldaren arabera, Saint-Pée-sur-Nivelle udalerrian 7.203 biztanle zeuden eta 3.225 elkarbizitza unitate[oh 4], hau da, 2,23 lagun elkarbizitza unitate bakoitzeko (Metropolitar Frantzian 2,13). Talderik handiena kide bakarreko elkarbizitza-unitateak ziren (% 32,0), Metropolitar Frantziako batez bestekoaren azpitik (% 39,2).[17]

7.203biztanle
3.225elkarbizitza-unitate
2,23lagun elkarbizitza-unitateko
2.186familia
Udalerria
% 29
% 29
% 9
% 32
Metropolitar Frantzia
% 24
% 26
% 10
% 39
Bikotea seme-alabekinBikotea seme-alabarik gabe etxeanGuraso bakarrekoakKide bakarrekoaBestelakoak

Udalerrian 2.186 familia zeuden, eta horien artean etxean seme-alabarik ez zuten bikoteak ziren ugarienak (947). Guraso bakarreko 308 familietatik 222etan ama zen guraso bakarra. 1.067 familiek ez zuten 25 urtetik beherako seme-alabarik etxean. 548k seme-alaba bakarra zuten etxean, 458k bi, eta 114k hiru edo gehiago. Seme-alabadun 932 bikoteetatik 149tan (% 16,0) seme-alabaren bat bikotekide baten aurreko harreman batekoa zen.[17]

947
932
308
Bikotea seme-alabarik gabeBikotea seme-alabekinGuraso bakarra
25 urtez azpiko seme-alabarik ez etxean1.067
Seme-alaba bat548
Bi seme-alaba458
Hiru seme-alaba94
Lau edo gehiago20

15 urte edo gehiago zituzten 5.965 biztanle zeuden. Horien artean 15-24 urtekoen % 5,9 bizi zen bakarrik eta 80 urte edo gehiagokoen % 37,7. Bikotean bizitzea ohikoagoa zen talde guztietan, 40-54 urteko taldean jotzen zuen gailurra (% 75,5).[17]

Bakarrik bizi da
15-24% 6
25-39% 15
40-54% 13
55-64% 20
65-79% 25
80 +% 38
Bikotean bizi da
15-24% 6
25-39% 72
40-54% 76
55-64% 72
65-79% 73
80 +% 53

15 urte edo gehiagoko biztanleen % 44,3 ezkonduta zegoen, eta beste % 20,5 bikotean bizi zen ezkondu gabe (% 12,0 izatezko bikotean eta % 8,5 PACS bidez lotuta). % 23,8 ezkongabeak ziren, % 5,1 alargunak eta % 6,3 dibortziatuak.[17]

Ezkonduta% 44,3
Ezkongabea% 23,8
Izatezko bikotean% 12,0
PACS bidez lotuta% 8,5
Dibortziatuta% 6,3
Alarguna% 5,1

Elkarbizitza-unitatearen erreferentziazko pertsonaren lanbide-kategoriari dagokionez, nagusiak hauek ziren: erretiratuak (% 30,0), enplegatuak (% 20,0), eskulangileak (% 15,8), erdi-mailako lanbideak (% 14,0). Talde nagusia (erretiratuak, % 30,0) Pirinio Atlantikoak departamenduko batez bestekoaren (% 34,1) azpitik dago. 45 elkarbizitza-unitatetan nekazari bat zen erreferentziazko pertsona (% 1,4).[17]

Udalerria
% 8
% 14
% 20
% 16
% 30
Pirinio Atlantikoak
% 11
% 16
% 15
% 12
% 34
Metropolitar Frantzia
% 13
% 16
% 15
% 14
% 30
NekazariakArtisau, merkatari eta enpresa-buruakGoi-mailako langileakErdi-mailako lanbideakEnplegatuakEskulangileakErretiratuakBestelakoak

Etxebizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023 erroldaren arabera, udalerrian 3.972 etxebizitza zeuden. Horietatik 3.221 egoitza nagusi ziren, 489 bigarren egoitza edo noizbehinkakoak eta 262 hutsik zeuden. Etxebizitza gehienak etxeak ziren (2.409), eta apartamentuak gutxi ziren (1.549). Egoitza nagusietatik 2.177 beren jabearen bizilekuak ziren, 958 alokairuan zeuden, 216 errenta moderatuko etxebizitza gisa alokatuta eta 86 doan lagata.[18]

3.972etxebizitza
3.221egoitza nagusi
2.409etxe
1.549apartamentu

Etxebizitza multzoa

3.221
489
Egoitza nagusia (3.221)Bigarren egoitza edo noizbehinkakoa (489)Hutsik (262)

Etxe mota

2.409
1.549
Etxea (2.409)Apartamentua (1.549)

Jabetza egoera

2.177
958
Jabeak (2.177)Alokairuan (958)HLM (216)Doan lagata (86)

Eraikuntza garaiari dagokionez, 2006-2020 artean eraikitako egoitza nagusiak ziren ugarienak (1.135).[18]

Eraikuntza garaia

1919 aurretik255
1919-194564
1946-1970300
1971-1990702
1991-2005720
2006-20201.135

Egoitza nagusien artean gehienek 5 gela edo gehiago zituzten (1.386). Elektrizitatea zen berogailu mota nagusia (1.500 etxebizitzatan). 2.938 egoitza nagusik beren aparkalekua zuten: 1.399 etxebizitzatan auto bakarra zegoen eta 1.706tan bi edo gehiago.[18]

Gela kopurua

1 gela33
2 gela324
3 gela616
4 gela863
5 gela edo gehiago1.386

Berogailu mota

697
1.500
711
Gas sarea (697)Fuel-olioa (194)Elektrizitatea (1.500)Gas botila (119)Bestelakoak (711)

Aparkalekua eta ibilgailuak

2.938aparkalekua
1.399ibilgailu 1
1.706ibilgailu 2+

Politika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
AgintaldiaAuzapezaAlderdia
1892-1919Pascal Lahetjuzan
1919-1935Dominique Dufau
1935-1941Gratien Dorrisboure
1941-1944Bernard Bastres
1944-1953Gratien Dorrisboure
1953-1977Charles Cami
1977-1995Germain Ezponda
1995-2001Pierre Hirigoien
2001-2014Christine BessonartMoDem[19]
2014-2020Pierre-Marie NousbaumDVD / LR
2020-2023Dominique IdiartDVG
2023-2026Bernard ElhorgaDVD
2026-Kriztof JauregiEH Bai

Azpiegiturak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hezkuntza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Senperek baditu haur-eskola bi —publikoa eta pribatua (Saint-Joseph)—, kolegio pribatu bat (Arretxea), nekazaritza-lizeo pribatu bat (Saint-Christophe) eta ikastola[20] bat.

Garraiobideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

D3, D4, D255, D305, D307, D855, D856 eta D918 departamendu errepideak udalerritik igarotzen dira.

Kultura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Senpereko Josep Zuburu[21] (Ahotsak[22] proiekturako)

Euskara

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1968an, 2.422 biztanleetatik 2.050 euskaldunak ziren, herriko euskalkia lapurtera izanik[23]. Uztarite inguruko hizkera[24][25] mintzatzen da herrian.

Phillippe Veyrinek[4] herria buruzko euskarazko esaera zahar hau aipatzen du: Senpertarrak, belhaun buru handiak.

Kirolak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gantxiki Harotza senperetar gazteak 1857 edo 1858an, eskumuturrean gaztainondoko adarrak jarri eta xistera asmatu zuen.[4]

Herriko Saint-Pée Union Club errugbi taldeak Frantziako 3. maila federalean jokatzen du.

2018ko Frantziako Tourreko azkenaurreko etapa bertan abiatu zen, uztailaren 28an.

Jaiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Senpereko bestak ekainaren 29an ospatzen dira, Jondoni Petri egunez.

Horrez gain, urtero Seaskak antolatutako Herri Urrats Ipar Euskal Herriko ikastolen jaialdia bertako aintziraren inguruan ospatzen da.

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Senpertar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herri eta hiri senidetuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Estazioko erregistroak 1921ko urtarrilaren 1an eta 2026ko irailaren 20an artekoak dira.
  2. ↑ Frantziako lanbide-sailkapen ofiziala (PCS) darabil: goi-mailako langileak zuzendariak eta goi-mailako lanbide intelektualak dira (ingeniariak, irakasle unibertsitarioak, medikuak...); erdi-mailakoak irakasleak, teknikariak eta erdi-mailako kudeatzaileak; enplegatuak bulego- eta zerbitzu-langileak (administrazio-langileak, saltzaileak...); eskulangileak eskulanezko lanbideak, kalifikatuak zein ez.
  3. ↑ Atal hau lantokiaren arabera neurtzen da, ez bizilekuaren arabera: udalerriko enplegu kopuruak eta bertako biztanle langileen kopuruak ez datoz bat.
  4. ↑ INSEEren ménage kontzeptua (elkarbizitza-unitatea / etxegunea) etxebizitza berean bizi diren pertsonak dira, ahaidetuta egon edo ez. Famille kontzeptua (familia), aldiz, elkarbizitza-unitate BATEN BARRUAN dagoen bikote bat (seme-alabekin edo gabe) edo guraso bakar bat da. Kide bakarreko etxegune batek ez du familiarik: hortik dator udalerri bakoitzean elkarbizitza-unitate kopurua familia kopurua baino handiagoa izatea beti.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Paul Raymond, Dictionnaire topographique Béarn-Pays Basque
  2. ↑ Baionako eskutitzak edo Livre d'Or - XIV. mendeko eskuizkribua - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
  3. ↑ 1736ko eskuizkribua - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
  4. 1 2 3 4 5 6 Philippe Veyrin Les BasquesArthaud, 1975, ISBN 2-7003-0038-6
  5. ↑ Languedocen baimenak, Artxibo inperialak, PP, 45
  6. ↑ Nafarroako Erresumako paperak - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
  7. ↑ Sandre datu-basea
  8. 1 2 (Frantsesez) Joly, Daniel; Brossard, Thierry; Cardot, Hervé; Cavailhes, Jean; Hilal, Mohamed; Wavresky, Pierre. (2010-06-18). «Les types de climats en France, une construction spatiale» Cybergéo : revue européenne de géographie 501  doi:10.4000/cybergeo.23155..
  9. ↑ (Frantsesez) Dubreuil, Vincent. (2022-02). «Le changement climatique en France illustré par la classification de Köppen» La Météorologie 116  doi:10.37053/lameteorologie-2022-0012..
  10. ↑ (Frantsesez) Le climat en France hexagonale et Corse. .
  11. ↑ (Frantsesez) Réglementation environnementale RE2020. 2020-11-18.
  12. 1 2 (Frantsesez) Station Météo-France « Socoa », fiche climatologique. .
  13. ↑ Franck Dolosor: Senperetik Senpererat, begirada bat XX. mendeari. Elkar, 2009. Ikus 147. or.
  14. ↑ Stratégie.fr : Woolmark
  15. ↑ «Population selon le sexe et l'âge quinquennal de 1968 à 2022 (1990 à 2022 pour les DOM) | Insee» www.insee.fr (kontsulta data: 2026-07-27).
  16. ↑ (Frantsesez) «Naissances de 2008 à 2025» Insee (kontsulta data: 2016ko abuztuaren 10a).
  17. 1 2 3 4 5 (Frantsesez) «Couples-Familles-Ménages en 2023» Recensement de la population (INSEE).
  18. 1 2 3 (Frantsesez) «Logement en 2023» Recensement de la population (INSEE).
  19. ↑ Bessonart zerrenda independente baten izenean izendatu zuten auzapez. Zenbait hauteskundetan MoDemen zerrendetan joan izan da.
  20. ↑ Henri Duhau, Senpereko ikastolaren hastapenak, 2011
  21. ↑ «Zuburu, Josep - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-12-17).
  22. ↑ «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-12-17).
  23. ↑ Auñamendi Entziklopedia: Senpere
  24. ↑ «Uztaritze ingurukoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-11-15).
  25. ↑ «Senpere - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-11-15).
  26. ↑ Franck Dolosor: Matxin Irabola, Senpereko bertsularia; Elkarlanean, 2010. Ikus 9. or.
  27. ↑ Palissy datu-basea
  28. 1 2 Henri Duhau: Dufau bi anaiak, Elkar, 2006
  29. ↑ Hiri senidetuen urtekaria

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Senpere&oldid=11841041"(e)tik eskuratuta