Ortheze

Ortheze Orthez
Frantziako udalerria
Irudi gehiago
Administrazioa
Estatu burujabe	Frantzia
Frantziaren banaketa administratiboa	metropolitar Frantzia
Eskualdea	Akitania Berria
Departamendua	Pirinio Atlantikoak
Barruti	Paueko barrutia
Kantonamendu	Orthezeko kantonamendua
Izen ofiziala	Orthez Ortès
Jatorrizko izena	Orthez
Posta kodea	64300
Geografia
Koordenatuak	43°29′17″N 0°46′15″W
Azalera	45,86 km²
Altitudea	60 m, 38 m, 185 m eta 94 m
Mugakideak	Balansun, Baigts-de-Béarn, Biron, Bonnut, Castétis, Laà-Mondrans, Lanneplaà, Ozenx-Montestrucq, Saint-Boès, Salles-Mongiscard eta Sallespisse
Demografia
Biztanleria	10.881 (2023ko urtarrilaren 1a)
5.778 (%53,3)   (%46,7) 5.070
Dentsitatea	237 bizt/km²
Informazio gehigarria
Sorrera	1973ko urtarrilaren 1a
Hiri senidetuak	Miranda do Douro eta Tarazona
mairie-orthez.fr

Ortheze (frantsesez eta ofizialki Orthez, okzitanieraz Ortès) Pirinio Atlantikoak departamenduko eta Akitania Berria eskualdeko udalerria da.

Geografia

Paueko uhaitzak udalerria zeharkatzen du. Bertatik mendebalderantz jotzen du eta herrigunearen gehiena bere ezkerraldeko ertzean dago (baita Santa Susana antzinako udalerria eta egungo auzoa eta industrialdea ere). Lac de l'Y grec (I grekoaren aintzira) alde batetik artifiziala da.

Etxeak eta Auzoak

• Abiatze
• Argagnon
• Castétarbe
• Santa Susana
• les Soarns

Udalerri mugakideak

Honako udalerri hauek ditu mugakide: Balansun, Baigts-de-Béarn, Biron, Bonnut, Castétis, Laà-Mondrans, Lanneplaà, Ozenx-Montestrucq, Saint-Boès, Salles-Mongiscard eta Sallespisse.

Klima

CNRSk 2010ean egindako Joly ikerketaren arabera, udalerriak klima erdikontinental eta mendi-ertzetako klima du. Köppen-Geiger sailkapenaren arabera, Cfb motakoa da: klima epela, uda freskoa, sasoi lehorrik gabe. Météo-Franceren 2020ko tipologiaren arabera, udalerria klima ozeanikoaren eta mendiko klimaren arteko trantsizio-eremuan dago, eta Pirinio Atlantikoetako klima-eskualdean kokatuta dago (ezaugarri nagusiak: prezipitazio handiak (>1200 mm/urte) urte osoan; negu oso epela (7,5 °C lautadan), haize ahulak). RE2020 araudiaren arabera, eraikuntza berrietarako, udalerria H2c zonan dago.

1971-2000 aldiko batez besteko urteko tenperatura 13,6 °C-koa da, 13,9 °C-ko anplitude termikoarekin. Urteko batez besteko prezipitazio-metaketa 1194 mm-koa da, urtarrilean 11,8 euri-egun eta uztailean 7,8 egun izanik. 1991-2020 aldirako, udalerrian bertan dagoen Météo-France estazioan neurtutako batez besteko urteko tenperatura 14,1 °C-koa da eta prezipitazio-metaketa 1211,5 mm-koa delarik. Estazio horretan erregistratutako tenperatura maximoa 41,3 °C-koa da, 2026ko ekainaren 23an lortua; tenperatura minimoa, berriz, -10,7 °C-koa da, 2012ko otsailaren 12an lortua.

Historia

Hiriko aztarnarik antzinakoenak XI. mendekoak dira eta egungo alde zaharrean dauden bi eliza erromanikoak dira. Huen inguruan bi burgu sortu ziren eta ibaia zeharkatzen zuen zubi gotortu bat eraiki ondoren 1260 inguruan batu eta egungo udalerria sortu zuten.

XII. mendean, Ortheze Bearnoko bizkonderriko hiriburua izan zen, Morlaàs eta gero baina Paue baino lehen. Biarnoko kondeek Akizeko bizkondeetatik eskuratu zuten eta XIII. mendean zehar bertan kokatu zuten bere egoitza nagusia. XIV. mendeko bigarren aldean, Jean Froissart kronikariak Gaston III.a Febusen agindupeko Orthezeko Gortearen ospea barreiatu zuen. 1385ean hiriak 436 su zituen.

Joana III.a Nafarroakoak unibertsitate kalbinista eratu zuen hirian, non Theodore Beza irakaslea izan zen. 1569an Karlos IX.a Frantziakoaren fede katolikoaren aldeko aginduak hiriaren setioa suposatu zuen (Orthezeko gudua), azkenean Gabriel Montgommerykoa higanoten kapitainak hartu zuena. 1684an, Nicholas Foucaultek, Luis XIV.a Frantziakoaren ordezkoa zena, arrakasta gehiago izan zuen eta orthezetarrek, itxuraz behintzat, protestantismo uko egin zuten. Hala ere, oraindik protestante ugari daude hirian. Napoleondar Gerretan, 1814ko otsailaren 27an, hiriaren iparraldean dauden muinoetan Wellingtongo dukeak Soult mariskala menderatu zuen.

1957an Lacqen gas naturala topatu zutenean, bertoko instalazioak eraikitzeko jende ugari ailegatu zen Orthezera eta biztanleen kopurua 7.200dik 11.000ra pasa zen. 1973an Santa Susana antzinako udalerriarekin batu eta Orthez-Sainte-Suzanne izeneko udalerri berria eratu zuten, gero Ortheze bakarrik izango zena.

Demografia

Biztanleria

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Datu hauek Wikimedia Commonsetik eskuratu dira. Aldaketarik behar izanez gero, han egin dezakezu. 1962 eta 1999 artean kontatze bikoitz gabeko biztanleria; hortik aurrera, udalerriko biztanleria. Iturriak: Ldh/EHESS/Cassini 1999ra arte. 2006tik aurrera INSEEren datuak.

Biztanleria-piramidea 2022 Guztira: 5.070 gizon, 5.778 emakume
% Gizonak Adina Emakumeak % 0.43   95+   0.74 1.42   90-94   3.05 3.08   85-89   5.12 4.56   80-84   6.49 5.03   75-79   6.33 7.12   70-74   6.44 5.94   65-69   6.44 7.14   60-64   6.70 7.00   55-59   6.37 7.71   50-54   6.44 5.48   45-49   5.57 5.74   40-44   6.70 4.10   35-39   4.86 4.32   30-34   3.84 4.28   25-29   3.58 5.01   20-24   4.15 5.90   15-19   5.85 6.29   10-14   4.71 4.95   5-9   3.65 4.50   0-4   2.96
Iturria: INSEEren datuetatik eratorritako grafikoa. Biztanleria txikia duten herrietako biztanleria borobildu da bertan eskainitako zenbakietan oinarrituta.

Hazkunde begetatiboa

Urtea	2008	2009	2010	2011	2012	2013	2014	2015	2016	2017	2018	2019	2020	2021	2022	2023	2024	2025
Hazkunde begetatiboa	−30	−27	−28	−41	−30	−64	−48	−47	−59	−85	−72	−58	−107	−81	−79	−101	−137	−113
Jaiotzak	98	95	98	83	81	78	74	82	73	72	81	76	64	70	73	75	44	60
Heriotzak	128	122	126	124	111	142	122	129	132	157	153	134	171	151	152	176	181	173

Honakoa hazkunde begetatiboa erakusten duen grafiko bat da, hau da, urte batean jaiotakoei hildakoak kentzearen emaitza. Datuak INSEE erakundeak eskaintzen ditu eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Familiak eta etxeguneak

2023 erroldaren arabera, Orthez udalerrian 10.549 biztanle zeuden eta 5.612 elkarbizitza unitate, hau da, 1,88 lagun elkarbizitza unitate bakoitzeko (Metropolitar Frantzian 2,13). Talderik handiena kide bakarreko elkarbizitza-unitateak ziren (% 47,2), Metropolitar Frantziako batez bestekoaren gainetik (% 39,2).

10.549biztanle

5.612elkarbizitza-unitate

1,88lagun elkarbizitza-unitateko

2.918familia

Udalerria

% 17

% 26

% 9

% 47

Metropolitar Frantzia

% 24

% 26

% 10

% 39

Bikotea seme-alabekinBikotea seme-alabarik gabe etxeanGuraso bakarrekoakKide bakarrekoaBestelakoak

Udalerrian 2.918 familia zeuden, eta horien artean etxean seme-alabarik ez zuten bikoteak ziren ugarienak (1.455). Guraso bakarreko 534 familietatik 418etan ama zen guraso bakarra. 1.651 familiek ez zuten 25 urtetik beherako seme-alabarik etxean. 624k seme-alaba bakarra zuten etxean, 465k bi, eta 177k hiru edo gehiago. Seme-alabadun 929 bikoteetatik 118tan (% 12,7) seme-alabaren bat bikotekide baten aurreko harreman batekoa zen.

1.455

929

534

Bikotea seme-alabarik gabeBikotea seme-alabekinGuraso bakarra

25 urtez azpiko seme-alabarik ez etxean1.651

Seme-alaba bat624

Bi seme-alaba465

Hiru seme-alaba135

Lau edo gehiago42

15 urte edo gehiago zituzten 9.490 biztanle zeuden. Horien artean 15-24 urtekoen % 16,0 bizi zen bakarrik eta 80 urte edo gehiagokoen % 45,9. Bikotean bizitzea ohikoagoa zen talde guztietan, 55-64 urteko taldean jotzen zuen gailurra (% 63,9). 80 urte edo gehiagoko 1.256 biztanleetatik 1.085 baino ez ziren elkarbizitza-unitateetan bizi; gainerako 171 kolektibitateren batean.

Bakarrik bizi da

15-24% 16

25-39% 25

40-54% 19

55-64% 28

65-79% 36

80 +% 46

Bikotean bizi da

15-24% 15

25-39% 57

40-54% 64

55-64% 64

65-79% 59

80 +% 39

15 urte edo gehiagoko biztanleen % 37,9 ezkonduta zegoen, eta beste % 15,2 bikotean bizi zen ezkondu gabe (% 9,1 izatezko bikotean eta % 6,1 PACS bidez lotuta). % 27,5 ezkongabeak ziren, % 10,8 alargunak eta % 8,7 dibortziatuak.

Ezkonduta% 37,9

Ezkongabea% 27,5

Alarguna% 10,8

Izatezko bikotean% 9,1

Dibortziatuta% 8,7

PACS bidez lotuta% 6,1

Elkarbizitza-unitatearen erreferentziazko pertsonaren lanbide-kategoriari dagokionez, nagusiak hauek ziren: erretiratuak (% 40,5), enplegatuak (% 15,0), eskulangileak (% 14,3), erdi-mailako lanbideak (% 13,0). Talde nagusia (erretiratuak, % 40,5) Pirinio Atlantikoak departamenduko batez bestekoaren (% 34,1) gainetik dago. 28 elkarbizitza-unitatetan nekazari bat zen erreferentziazko pertsona (% 0,5).

Udalerria

% 13

% 15

% 14

% 40

Pirinio Atlantikoak

% 11

% 16

% 15

% 12

% 34

Metropolitar Frantzia

% 13

% 16

% 15

% 14

% 30

NekazariakArtisau, merkatari eta enpresa-buruakGoi-mailako langileakErdi-mailako lanbideakEnplegatuakEskulangileakErretiratuakBestelakoak

Taula osoa: elkarbizitza-unitateak eta familiak, 2023

	Kopurua	%
Elkarbizitza-unitateak
Seme-alabekin bizi ziren bikoteak	926	% 16,5
Etxean seme-alabarik ez zuten bikoteak	1.438	% 25,6
Guraso bakarrekoak	530	% 9,4
Kide bakarrekoak	2.651	% 47,2
Bestelakoak	67	% 1,2
Familiak
Seme-alabarik gabeko bikoteak	1.455	% 49,9
Seme-alabadun bikoteak	929	% 31,8
Guraso bakarrekoak	534	% 18,3
25 urtez azpiko seme-alabarik ez etxean	1.651	% 56,6
Seme-alaba bat	624	% 21,4
Bi seme-alaba	465	% 15,9
Hiru seme-alaba	135	% 4,6
Lau seme-alaba edo gehiago	42	% 1,4
Egoera zibila (15 urte edo gehiago)
Ezkonduta	3.592	% 37,9
Izatezko bikotean	862	% 9,1
PACS bidez lotuta	578	% 6,1
Ezkongabea	2.606	% 27,5
Alarguna	1.024	% 10,8
Dibortziatuta	827	% 8,7
Erreferentziazko pertsonaren lanbidea
Nekazariak	28	% 0,5
Artisau, merkatari eta enpresa-buruak	222	% 4,0
Goi-mailako langileak	428	% 7,6
Erdi-mailako lanbideak	730	% 13,0
Enplegatuak	841	% 15,0
Eskulangileak	805	% 14,3
Erretiratuak	2.273	% 40,5
Bestelakoak	286	% 5,1
Iturria: INSEE, RP2023.

Etxebizitza

2023 erroldaren arabera, udalerrian 6.366 etxebizitza zeuden. Horietatik 5.623 egoitza nagusi ziren, 187 bigarren egoitza edo noizbehinkakoak eta 556 hutsik zeuden. Etxebizitza gehienak etxeak ziren (3.574), eta apartamentuak gutxi ziren (2.770). Egoitza nagusietatik 3.268 beren jabearen bizilekuak ziren, 2.207 alokairuan zeuden, 442 errenta moderatuko etxebizitza gisa alokatuta eta 148 doan lagata.

6.366etxebizitza

5.623egoitza nagusi

3.574etxe

2.770apartamentu

Etxebizitza multzoa

5.623

556

Egoitza nagusia (5.623)Bigarren egoitza edo noizbehinkakoa (187)Hutsik (556)

Etxe mota

3.574

2.770

Etxea (3.574)Apartamentua (2.770)

Jabetza egoera

3.268

2.207

Jabeak (3.268)Alokairuan (2.207)HLM (442)Doan lagata (148)

Eraikuntza garaiari dagokionez, 1971-1990 artean eraikitako egoitza nagusiak ziren ugarienak (1.644).

Eraikuntza garaia

1919 aurretik805

1919-1945264

1946-19701.250

1971-19901.644

1991-2005885

2006-2020733

Egoitza nagusien artean gehienek 5 gela edo gehiago zituzten (2.222). Gas sarea zen berogailu mota nagusia (2.600 etxebizitzatan). 4.261 egoitza nagusik beren aparkalekua zuten: 3.042 etxebizitzatan auto bakarra zegoen eta 1.808tan bi edo gehiago.

Gela kopurua

1 gela189

2 gela696

3 gela1.123

4 gela1.393

5 gela edo gehiago2.222

Berogailu mota

2.600

2.219

509

Gas sarea (2.600)Fuel-olioa (215)Elektrizitatea (2.219)Gas botila (81)Bestelakoak (509)

Aparkalekua eta ibilgailuak

4.261aparkalekua

3.042ibilgailu 1

1.808ibilgailu 2+

Taula osoa: etxebizitzak, 2023

	Kopurua	%
Etxebizitza multzoa
Egoitza nagusia	5.623	% 88,3
Bigarren egoitza edo noizbehinkakoa	187	% 2,9
Hutsik	556	% 8,7
Etxe mota
Etxeak	3.574	% 56,1
Apartamentuak	2.770	% 43,5
Gela kopurua (egoitza nagusiak)
1 gela	189	% 3,4
2 gela	696	% 12,4
3 gela	1.123	% 20,0
4 gela	1.393	% 24,8
5 gela edo gehiago	2.222	% 39,5
Eraikuntza garaia (egoitza nagusiak)
1919 aurretik	805	% 14,3
1919-1945	264	% 4,7
1946-1970	1.250	% 22,2
1971-1990	1.644	% 29,2
1991-2005	885	% 15,7
2006-2020	733	% 13,0
Jabetza egoera (egoitza nagusiak)
Jabeak	3.268	% 58,1
Alokairuan	2.207	% 39,2
HLM	442	% 7,9
Doan lagata	148	% 2,6
Berogailu mota (egoitza nagusiak)
Gas sarea	2.600	% 46,2
Fuel-olioa	215	% 3,8
Elektrizitatea	2.219	% 39,5
Gas botila	81	% 1,4
Bestelakoak	509	% 9,1
Aparkalekua eta ibilgailuak (egoitza nagusiak)
Aparkalekua	4.261	% 75,8
Ibilgailu bat	3.042	% 54,1
Bi ibilgailu edo gehiago	1.808	% 32,2
Iturria: INSEE, RP2023.

Ekonomia

Enplegua

2023 urtean 15-64 urteko 6.174 biztanleetatik 4.570 aktibo ziren (% 74,0), horietako 3.974 lanean (% 64,4) eta 596 langabezian (aktiboen % 13,0).

6.17415-64 urteko biztanle

% 74,0aktibo

% 64,4lanean

% 13,0langabezia-tasa

Jarduera-tasa: talde bakoitzeko biztanleen artean zenbat diren aktibo (lanean edo langabezian).

15-24 urte% 44,5

25-54 urte% 89,7

55-64 urte% 60,7

Gizonak% 77,8

Emakumeak% 70,2

Langabezia-tasa hezkuntza-mailaren arabera

Titulurik gabe% 19,9

BEPC, brebeta% 24,9

CAP-BEP% 15,5

Batxilergoa% 14,1

Goi-mailako +2% 10,0

Goi-mailako +3/4% 4,5

Goi-mailako +5% 7,1

Marratxo bertikala: udalerriko langabezia-tasa orokorra (% 13,0). Zabalerak eskala finko batean daude (0-% 50), udalerri artean konparagarriak izan daitezen.

1.604 ez-aktibotik 552 ikasle edo ordaindu gabeko praktiketan ari ziren (% 34,4), 378 erretiraturik zeuden (% 23,6) eta 674 bestelako ez-aktibo ziren (% 42,0).

Ez-aktiboak

% 34

% 24

% 42

Ikasle edo praktikanErretiratuakBestelakoak

Lanbide-kategoria

% 14

% 26

% 29

% 23

NekazariakArtisau/merkatariakGoi-mailako langileakErdi-mailakoakEnplegatuakEskulangileak

Udalerrian 6.178 enplegu zeuden 2023 urtean. Udalerriko biztanle landunak 3.974 ziren; beraz, udalerria langile-erakarlea da.

6.178enplegu udalerrian

% 86,3soldatapeko

% 13,7ez-soldatapeko

NekazaritzaIndustriaEraikuntzaMerkataritza/zerbitzuakAdministrazioa/hezkuntza/osasuna

Diru sarrerak

2023 urtean, diru-sarreren mediana 24.680 eurokoa zen, eta biztanleen % 16 pobrezian bizi zen (bizimoduaren medianaren % 60tik behera).

24.680 €diru-sarreren mediana▼ Dep.: 26.300 €

% 16,0pobrezia-tasa▲ Dep.: % 13,3

Departamenduarekiko konparaketa xehea

Pobrezia-tasa adinaren arabera (departamendua)

18 urtez azpiko% 17,6

18-29 urte% 17,6

30-39 urte% 12,5

40-49 urte% 13,4

50-64 urte% 12,4

65-74 urte% 9,0

75 urte eta gehiago% 9,3

Pobrezia-tasa etxebizitza-erregimenaren arabera (departamendua)

Jabeak% 6,5

Errentariak% 25,8

Eskuragarri dagoen errentaren osaera (departamendua)

INSEEk «eskuragarri dagoen errenta» horrela eraikitzen du: jarduera-errenta + pentsioak + ondarea + gizarte-prestazioak (batuz % 100 baino gehiago ematen dute) ken zuzeneko zergak (batez ere errentaren gaineko zerga).

Jarduera-errenta% 65,1

Pentsio/erretiroak% 32,3

Ondarea, bestelakoak% 13,8

Gizarte-prestazioak% 4,4

Zuzeneko zergak−% 15,7

Jarduera-errenta zatitzen bada: soldatak % 57,3, ez-soldatapekoen errenta % 5,5, langabezia-sariak % 2,3.

Alkateak

Alkatea	Agintaldia	Alderdia
Hyppolite Blanc	1872-1881
Henri Vidal	1881-1882
Adrien Planté	1882-1896
Emmanuel Estaniol	1896-1900
Adrien Planté	1900-1910
Edouard Chassignet	1910-1912
Prosper Lacrouts	1912-1919
Joseph Casteignau	1919-1923
Jean Maillebiau	1923-1925
Georges Moutet	1925-1941	Alderdi Erradikal Sozialista
André Daverat	1941-1945
Adolphe Detchebarne	1945-1947
Henri Cazenave	1953-1959
Henri Cazenave	1959-1965
Jacques Moutet	1965-1971
Jacques Moutet	1971-1977
Jacques Destandau	1977-1983
Jacques Destandau	1983-1989
René Ricarrère	1989-1995	PS
René Ricarrère	1995-2001	PS
Thierry Issartel	2001-2008	DVD
Bernard Molères	2008-2014	PS

Ikustekoak

• San Petri eliza
• Santa Klararen monasterio frantziskotarra
• Tenplu protestantea, 1790ean eraikia.
• Montcada dorrea
• Zubi Zaharra, herriko irudi ezagunena dena.

Kirolak

Orthezeko kirol talderik nagusiena Pau-Orthez saskibaloi taldea da, 1984an Korać Kopa eta frantziar liga 9 aldiz irabazi dituena. Taldean NBAn ibilitako Boris Diaw, Gheorghe Muresan, Johan Petro, Mickaël Piétrus edo Antoine Rigaudeau jokalariak izan dira. Hala ere, 1989tik aurrera, pabilioia Pauen du.

Orthezetar ezagunak

• Gaston III.a Febus (1331-1391), Biarnoko kondea.
• Jacques Faget de Baure (1755-1817), politikari eta historialaria;
• Pierre-Charles Chesnelong (1820-1899), alkate eta senataria.
• Gaston Planté (1834-1889) fisikari eta asmatzailea.
• Francis Planté (1839-1934) piano-jotzailea.
• Paul Reclus (1847–1914) kirurgilaria.
• Georges Lakonbe (1879–1947) euskalaria.
• Alain Ducasse (1958) sukaldaria.
• Jean-Louis Curtis (1917-1995) idazlea.
• Corinne Touzet (1959) antzezlea.

Herri eta hiri senidetuak

Orthezek hurrengo udalerri senideak ditu :

• Tarazona (Espainia), 1993
• Miranda do Douro (Portugal), 1999
• Mirandela (Portugal), 1985

Kanpo estekak

• (Frantsesez) Udalaren webgune ofiziala

• Datuak: Q244248
• Multimedia: Orthez / Q244248